კონდაკი.

44306320_1557672114333251_3991165923938533376_nკონდაკი პირველნაბეჭდი ქართული ლიტურგიკული წიგნია. იგი თბილისში, პირველ ქართულ სტამბაში გამოიცა 1710 წელს.

გაფორმებისა და ტექნიკური გამართვის თვალსაზრისით, მიჩნეულია პირველი ქართული სტამბის საუკეთესო გამოცემად. გამოირჩევა ორნამენტების მრავალფეროვანებით, გრავიურების სიუხვით, შრიფტების სხვადასხვაობით. გამოყენებულია სამივე სახეობის ქართული დამწერლობა: ორი საეკლესი–ნუსხური და მრგვლოვანი, ასევე საერო – მხედრული და ბერძნული. მოიცავს 220 გვერდს.

გამოცემა განახორციელა ევროპელმა მესტამბემ, მიხაილ იშტვანოვიჩმა, დაიბეჭდა ქართლის განმგებლის ვახტანგის ხარჯით, ერთვის მისი პორტრეტი და ბაგრატიონთა გერბი. რედაქტორი იყო ბერ-მონაზონი გერმანე.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

ანთიმოზ ივერიელი

40956265_1510744869025976_6433062360239308800_nანთიმოზ ივერიელი 1650 წელს მესხეთში, სოფელ უდეში დაიბადა. ერისკაცობის დროინდელი ცნობები სამწუხაროდ ძალიან მწირია. ყმაწვილი ანდრია თურქებმა მოიტაცეს და სტამბოლში მონათა ბაზარზე გაყიდეს. იგი იერუსალიმის პატრიარქმა დოსითეოსმა შეიძინა. პატრიარქთან ანდრიამ 23 წელი გაატარა და სავარაუდოდ აქვე ბერად აღიკვეცა და ეწოდა სახელი – ანთიმოზი. საპატრიარქოში ყოფნის პერიოდში მან კარგი განათლება მიიღო და დაოსტატდა. მოკლე ხანში აითვისა საღვთისმეტყველო და საერო ლიტერატურა, ფილოსოფია, რიტორიკა, ხელოვნება. იგი სრულყოფილად დაეუფლა ბერძნულ, არაბულ და თურქულ ენებს. ანთიმოზმა გამოამჟღავნა იშვიათი უნარი ძერწვისა, ქვასა და ხეზე კვეთისა, ოქრომჭედლობისა, მხატვრობისა, კალიგრაფიისა, ხუროთმოძღვრებისა და სასტამბო ხელოვნების. იგი პატრიარქის თანაშემწე იყო და წერილების შედგენასა და თარგმნაში ეხმარებოდა.
40 წლის სახელგანთქმული მხატვარი, გრავიორი და კალიგრაფი ანთიმოზი ვლახეთის მთავარმა კონსტანტინე ბრინკოვიანუმ, რუმინელთა დიდმა მოღვაწემ, სტამბოლიდან ბუქარესტში წაიყვანა. რუმინული და საეკლესიო სლავური მან სწორედ მაშინ ისწავლა. ანთიმოზმა  1691 წელს ბუქარესტში სტამბა დააარსა და იმავე წელს დაბეჭდა პირველი წიგნი -ძველბერძნულიდან ახალ ბერძნულ ენაზე გადმოთარგმნილი „შეგონებანი ბასილი მაკედონელისა თავისი ძის ლეონისადმი”. მანვე გამოსცა „ბერძნულ-რუმინული ლიტურგია” და „ფსალმუნიც” გამოსცა გრავიურებითა და სათანადო გაფორმებით. ანთიმოზი ყველგან და ყველაფერში ხაზს უსვამდა თავის ქართულ წარმომავლობას და აღნიშნავდა, რომ „ძირით ქართველი” იყო. მან შეძლო მართლმადიდებლობის ცენტრად გადაექცია ვლახეთი, რომელიც მთელ ქრისტიანულ აღმოსავლეთს წიგნებით ამარაგებდა.
1694 წელს ანთიმოზი სნაგოვოს მონასტრის წინამძღვრად დანიშნეს. მან აქ ნახევრად დანგრეული მონასტერი აღადგინა და საფუძველი ჩაუყარა ახალ სტამბას. დაიწყო სხვადასხვა ენებზე წიგნების ბეჭდვა, ტოპოგრაფიული სკოლაც კი გაიხსნა. 1696 წელს სნაგოვოს სტამბაში დაიბეჭდა „ღვთისმსახურების წესი 21 მაისს, დღესა წმიდანთა განდიდებისა”. მას ხელს აწერს იპოდიაკონი მიხაილი, შემდგომში ცნობილი პირველი ქართული სტამბის გამმართავი – მიხეილ იშტვანოვიჩი.
1705 წელს ანთიმოზი რიმნიკის ეპისკოპოსად აკურთხეს. მან, იქაც გახსნა სტამბა. იმ დროს მართლმადიდებლურ რუმინეთში საეკლესიო მსახურება ბერძნულ ან სლავურ ენაზე 40914367_1510744709025992_1755064258669838336_nაღესრულებოდა. ეს კი მოსახლეობის დიდი ნაწილისათვის პრობლემას წარმოადგენდა უცხო ენათა უცოდინრობის გამო. ანთიმოზმა ითავა და აღასრულა კიდეც დიდი ჩანაფიქრი – მისი ხელმძღვანელობით ითარგმნა და დაიბეჭდა სასულიერო წიგნები რუმინულ ენაზე, რის შემდეგაც რუმინელებს საშუალება მიეცათ საეკლესიო მსახურება მშობლიურ ენაზე ჩაეტარებინათ.
1708 წელს ანთიმოზ ივერიელი გახდა ვლახეთ-რუმინეთის ეკლესიის უმაღლესი სასულიერო პირი და ხელმძღვანელი – მიტროპოლიტი, რაც მთელი ქვეყნისათვის უდიდესი ბედნიერება იყო. ამ ფაქტთან დაკავშირებით ერთ-ერთი მონასტრის წინამძღვარი წერდა: „მოვიდა დიდი ადამიანი ვლახეთის მიწაზე, მოიტანა სინათლე ღვთაებრივმა ანთიმმა, უნგრო-ვლახეთის იერარქმა, შვილმან ბრძენ ივერთა მოდგმისა. ღმერთმა იგი დააჯილდოვა სიბრძნის უშრეტი წყაროთი, რათა მას მოემოქმედებინა კეთილი საქმენი და თავისი სტამბით მოეტანა სარგებლობა ხალხისთვის ამქვეყნად”.
წმიდა ანთიმოზის უშუალო ხელმძღვანელობით ვლახეთში ოცზე მეტი ეკლესია-მონასტერი აიგო. მათგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია „ყოველთა წმიდათა” მონასტერი ქ. ბუქარესტის ცენტრში. ტაძრის მთავარი შესასვლელის მუხის კარი და ქვაზე ამოტვიფრული ქართული ორნამენტები თვით ანთიმოზ ივერიელმა შეასრულა. მან ტიპიკონიც შეუდგინა მონასტერს და ბერძნული ეკლესიისაგან დამოუკიდებლად გამოაცხადა.
თურქეთ-ავსტრიის ომი დაწყებისას, ანთიმოზმა კვლავ ანტითურქული პოზოცია დაიკავა. თავის გარშემო ვლახელ ბოიართა ჯგუფი შემოიკრიბა. მათი მიზანი იყო, ვლახეთი როგორც თურქთა, ისე ფანარიოტთა ბატონობისაგან გაეთავისუფლებინათ. ამ დროს ნიკოლო მავროკორდატიმ ანთიმოზს უბრძანა, მიტროპოლიტობაზე ნებაყოფლობით ეთქვა უარი. ანთიმოზმა კატეგორიული უარი შეუთვალა. მაშინ მავროკორდატიმ დახმარებისათვის კონსტანტინეპოლის პატრიარქ იერემიას მიმართა. ეპისკოპოსთა კრებამ, რომელსაც არც ერთი რუმინელი სასულიერო პირი არ ესწრებოდა, „შეთქმული და რევოლუციისაკენ წამქეზებელი მეამბოხე” ანთიმოზი შეაჩვენა, ეკლესიიდან განკვეთა და გამოაცხადა ყოველივე სამღვდელო „ღირსებაახდილად”, მაგრამ ეს მავრიკორდატისათვის საკმარისი არ 41034329_1510744719025991_4431569448108818432_nაღმოჩნდა. გადაწყვიტა, წმიდანი ვლახეთიდან მოეშორებინა და მიზანს მიაღწია კიდეც. ანთიმოზი საბოლოოდ სინას მთაზე, წმიდა ეკატერინეს მონასტერში გააძევეს. ქალაქიდან შუაღამისას გაიყვანეს, რადგან მოსახლეობის მღელვარების შეეშინდათ. ბორკილები დაადეს, ნივთივით დააგდეს და მცველებით გარშემორტყმული სამხრეთში გაგზავნეს. თუმცა ანთიმოზს სინას მთამდე არც მიუღწევია. გალიპოლიის მახლობლად, ადრიანოპოლზე გამავალი მდინარის, დულჩიას ნაპირზე, თურქმა იანიჩარებმა ხმლებით დაჩეხეს, ასო-ასო აკუწეს და მისი წმიდა ნაწილები მდინარეში გადაყარეს. ეს მოხდა 1716 წლის 14 სექტემბერს.
რუმინეთში 25 წლიანი მოღვაწეობისას ანთიმოზ ივერიელმა დააარსა 4 სტამბა და დაბეჭდა 64 წიგნი. მისი უშუალო ხელშეწყობით სტამბა დაარსდა ალეპოშიც (სირია).
განუზომელია ანთიმოზ ივერიელის ღვაწლი ქართული სტამბის დაარსებაშიც. სამშობლოს მონატრებულმა ანთიმოზმა მართლაც რომ თავი გადასდო ამ საქმისათვის. მან ვახტანგ VI-ს სტამბის გამართვისათვის საჭირო ყველანაირი ტექნიკა და მასალა გაუგზავნა. აახლა ასოთამწყობი მიხაილ იშტვანოვიჩი. მალე პირველი წიგნიც დაიბეჭდა – „სახარება”. სულ ამ სტამბაში 1709-1722 წლებში 19 დასახელების წიგნი დაიბეჭდა. 1722 წელს სტამბამ არსებობა შეწყვიტა. წიგნების ბეჭდვისა და გამოცემის ხარისხი ისეთივე იყო, როგორც იმ პერიოდის ევროპულ სტამბებში დაბეჭდილი წიგნებისა.
1992 წელს რუმინეთის ეკლესიამ ანთიმოზ ივერიელი წმინდანად შერაცხა და მისი ხსენების დღედ 14 (27) სექტემბერი, წმიდანის გარდაცვალების დღე დააწესა. საქართველოს ეკლესია მის ხსენებას 13 (26) ივნისს აღნიშნავს.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

,,ვეფხისტყაოსნის“ სამაგიდო თამაში.

სამაგიდო თამაშებს დიდი ხნის ისტორია აქვთ და „ალეგრის“ სახელწოდებით ვიცნობთ. საქართველოში პირველი ასეთი ლიტერატურული თამაში ილია ჭავჭავაძის დროს დაიბეჭდა. ეს იყო აფორიზმების ლოტო. საბჭოთა პერიოდშიც არაერთხელ განხორციელდა მისი გამოცემა.
38431599_1463823510384779_2347211829266087936_nქართული ლიტერატურა და კულტურა ,,ვეფხისტყაოსნის“ გარშემო ტრიალებს. ,,ვეფხისტყაოსანი“ ყველა ეპოქაში აქტუალური იყო. მასში საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები პოულობდნენ პასუხებს მათთვის საჭირო კითხვებზე: რა არის მეგობრობა, სიყვარული, ერთგულება. პოემა არა მხოლოდ ლიტერატურულ, არამედ საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც აყალიბებდა გემოვნებას, მსოფლმხედველობას და რთულ ვითარებაში ზოგჯერ კომუნიკაციისა და მიმოწერის ყველაზე საიმედო საშუალებაც იყო. ომის დროს, ცენზურის პირობებში, მიმოწერისას დახმარებისთვის წერილის დასაშიფრად ხშირად პოემის ტექსტს მიმართავდნენ.
მიუხედავად მრავალსაუკუნოვანი პოპულარობისა, თანამედროვე სამყაროში მაინც საჭიროა ,,ვეფხისტყაოსნის’’ პოპულარიზაცია და თანამედროვე ინტერაქტიულ გარემოში დაბრუნება. სამაგიდო თამაშები ტექსტის სიღრმისეულად გაგებისა და გათავისების ძალიან კარგი საშუალებაა მთელს მსოფლიოში. ლიტერატურული სამაგიდო თამაში უნიკალურ შესაძლებლობებს იძლევა, რადგან უშუალოდ რუსთველისეულ სიტყვიერ სამყაროში ამოგზაურებს მოთამაშეს და მისი ბუნებრივი ნაწილი ხდება.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

პირველი ქართული სასოფლო-სამეურნეო გაზეთის დაარსება

საქართველოში საგამომცემლო საქმიანობა 1832 წლის შეთქმულების მარცხის შემდეგ, კარგა ხნით შეჩერდა. მხოლოდ 1852 წელს მოახერხა გიორგი ერისთავმა თბილისში პატარა, ქართული სტამბის გახსნა, სადაც ჟურნალ „ცისკარს“ გამოსცემდა. სამწუხაროდ, ჟურნალი მალე დაიხურა და სტამბაც დაიკეტა. გიორგი ერისთავის შემდეგ „ქართულ თეატრსა და ჟურნალს – ეროვნული კულტურის ორივე დედაბოძს“ ივანე კერესელიძე (1829-1892) ჩაუდგა სათავეში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი ღვაწლი ქართული ჟურნალ-გაზეთების გამოცემის საქმეში, რითიც ფასდაუდებელი სამსახური გაუწია ქართული ბეჭდვითი სიტყვის დამკვიდრებასა და გავრცელებას. მანვე დაარსდა პირველი სასოფლო-სამეურნეო გაზეთი „გუთნის-დედა“, რომელიც ჟურნალ „ცისკარის“ დამატება იყო.

axaliმძიმე პოლიტიკური და ეკონომიკური პირობების მიუხედავად ივანემ მტკიცედ გადაწყვიტა დახურული „ცისკრის“ აღდგენა და თავისი მიზნები ალექსანდრე ორბელიანს გაანდო, რომელმაც დიდი დახმარება გაუწია. თანამოაზრეთა შეკრებებიც ალექსანდრეს სახლში იმართებოდა, სადაც საბოლოოდ გადაწყდა „ცისკრის“ აღდგენა-განახლება.

საგამომცემლო საქმიანობის უმთავრეს სირთულეს სტამბის უქონლობა წარმოადგენდა. ივანემ „ცისკრის“ სტამბის შესყიდვის შესახებ თხოვნით მიმართა გიორგი ერისთავს. ესიც დაეთანხმა და 900 მანეთად მორიგდნენ.

ალექსანდრე ორბელიანმა კვლავ გაუმართა ხელი ივანეს და სტამბა თავის სახლში, არქიელის მოედანზე განათავსა. ხის, ძველნაკეთი დაზგა, რომელიც მეფისნაცვლის სტამბის ნაწილს შეადგენდა და ერისთავმა ვორონცოვისაგან მიიღო საჩუქრად, ივანემ მოაწესრიგა: გაცვეთილი ასოები შეცვალა, დანჯღრეული დაზგა ააწყო და ბეჭდვა გააჩაღა. 1857 წლის პირველი იანვრიდან გამოსვლა დაიწყო „ცისკარმა“. ჟურნალი 1863 წლამდე ქართულ ენაზე ნაბეჭდი ერთ-ერთი პერიოდული გამოცემა იყო. მის შესახებ პეტრე უმიკაშვილი წერდა: „ცისკრის“ გამოსვლა ჩვენის ლიტერატურის ბნელ ცაზე მართლა დილის წინამორბედს ცისკრის ვარსკვლავსა ჰგავს“-ო. ჟურნალის მნიშვნელობის შესახებ გაზეთი „ივერია“ მოგვიანებით წერდა: „ცისკრის“ დაარსებით “ჩვენი ცხოვრების ახალი ხანა დაიწყო, როდესაც საზოგადოება და მწერლობა მოქმედებას იწყებს მხოლოდ თავის გულით და თავის იმედით და არა სხვის მოლოდინით“.

1859 წელს ივანემ სტამბა საკუთარი სახლის ფლიგელში განათავსა, ალექსანდრეს ქუჩაზე (ამჟამად ნინოშვილის № 13-ში). მოძველებული საბეჭდი დაზგა ხშირად ფუჭდებოდა, მესამე წელს კი დაიმსხვრა. ივანემ კვლავ მოახერხა და დაზგა ისე ააწყო, რომ მან ორი-სამი თვე კიდევ იმუშავა.

ivaneივანემ სტამბის გასამართად, გიორგი მუხრანსკის დახმარებით მთავრობას 1000 მანეთი „გამოსთხოვა“, მაგრამ, მალე კვლავ გაუჭირდა. 1861 წელს ჟურნალი კვლავ დახურვის საფრთხის წინაშე დადგა. მთავრობისაგან შემწეობის მოსაპოვებლად ივანემ განიზრახა, „ცისკართან“ ერთად გამოეცა ახალი სასოფლო-სამეურნეო ორგანო – ჟურნალ „ცისკრის“ დამატება – „გუთნის-დედა“ და ამ გზით მიღებული თანხა ორივე რედაქციისათვის გამოეყენებინა.

იოსებ მამაცაშვილის დახმარებით, მთავრობამ „გუთნის-დედის“ გამოსაცემად, ივანეს მართლაც დაუნიშნა 1200 მანეთი და გამომცემლობა წელში გაიმართა. ასე დაარსდა „გუთნის-დედა“ – პირველი სასოფლო-აგრონომიული ხასიათის ორგანო, „მამულის პატრონობისა ფურცელი, „ცისკარზედ დამატება“, რომელიც 1861-1876 წლებში გამოდიოდა. 1863 წლიდან გაზეთის პროგრამა გაფართოვდა, მასში ვაჭრობის შესახებაც იბეჭდებოდა წერილები, შეიცვალა მისი ქვესათაურიც – „მამულის პატრონობის და ვაჭრობის გაზეთი“.

უნდა აღინიშნოს, რომ „გუთნის-დედის“ დაარსების თარიღად 1862 წლის 1 იანვარი მიიჩნეოდა. საქართველოს პარლამენტის ილია ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნული ბიბლიოთეკის ფონდებში ამ ჟურნალის 1862 წლის კომპლექტში მივაკვლიეთ 1861 წლის 15 დეკემბრს გამოსულ მის პირველ ნომერს, რომელიც „ქართული პერიოდიკის ბიბლიოგრაფიის“ შემდგენელს, გიორგი ბაქრაძეს შეუმჩნეველი დარჩენია.

პირველი ქართული აგრონომიული გაზეთი „გუთნის-დედა“ –„ადგილმამულის მართვის ფურცელი“, როგორც მას რედაქციაში ეძახდნენ, თვეში ორჯერ გამოდიოდა. მის ფურცელზე იბეჭდებოდა 60-70-იანი წლების საქართველოსა და სხვა ქვეყნების სოფლის მეურნეობის მდგომარეობის ამსახველი ვრცელი მასალები, მთავრობის განკარგულებები, ეკონომიკის საკითხები, სასოფლო-სამეურნეო გამოცდილებები, რჩევები, სახელმძღვანელო სტატიები და თარგმანები სხვადასხვა ჟურნალ-გაზეთებიდან. „გუთნის-დედა“ სასოფლო-სამეურნეო ჟურნალის გამოცემის პირველი მცდელობა იყო, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს მოსახლეობისათვის. ამის შესახებ, კერესელიძე წერდა: „მრთელის ხალხში დიდი მნიშვნელობა აქვს ადგილ-მამულის მართვის წარმოებასა. ადგილ-მამულის მართვა არის უპირველესი და უმთავრესი საგანი კეთილ მდგომარეობისათვის მრთელის ხალხისა. ეს არის ის იმედი, რომლითაც ყოველი სახელმწიფო მოელის აღყვავებასა“ („გუთნის-დედა“. – 1861. – №1.- 15 დეკ.- გვ. 2).

გაზეთში ივანეს თანამშრომლობას უწევდნენ: თ. ს. გურგენიძე, კ. მამაცაშვილი, კ. მამაცაშვილი, ა. ნათიშვილი, ნ. პაული, ივ. სერებრიაკოვი, ლ. სერებრიაკოვი, ივ. სულხანიშვილი,  ალ. შანშიაშვილი, ი.რუსიშვილი  და სხვანი.

ივანე კერესელიძის „ერთ ბეწვა სტამბას“ ნიკოლოზ ბერძენიშვილი აღწერდა: „…პატარა ოთახი, ორი ვიწრო ფანჯრით მკრთალად გაშუქებული, იტევს სტამბას მისი მოწყობილობით. ვაი-უბედურებით მოჭუჭყულად არც თუ ახალი მოწყობილობისა და მტკიცე სიმაგრის საბეჭდი დაზგაც, რომელიც მუშაობისას საბრალო ჭრიალს გამოსცემს, საღებავის ასაზელი მაგიდაც, შრიფტის კასაც და მუშებიც, ორი თუ სამი… ახალგაზრდა, ცოცხალი ბიჭები, რომლებიც აქაც ისევე გულმოდგინედ ფართიფურთობენ, როგორც ერთი წლის წინ ვენახებში ვაზებთან… განა ამ ბიჭებს შეეძლოთ წარმოედგინათ, რომ ბედი… გუტენბერგის ხელოვნების ტაძარში მოიყვანდათ?… ადამიანები, რომლებიც მებაღეებად, მევენახეებად ემზადებოდნენ, მოხვდნენ წყნარ, მაგრამ მათთვის მეტად უცნაურ წიგნისმბეჭდაობის სახელოსნოში“.

სტამბაში ივანე, უმთავრესად თვითონ მუშაობდა, დროდადრო სტამბის მუშებიც ჰყავდა. უსახსრობის გამო ხშირად ხელფასის მიცემას ვერ ახერხებდა და სოფელ-სოფელ შეგროვილ სურსათს უნაწილებდა მათ. ისინი სტამბას ტოვებდნენ და ივანეღა იყო ასოთამწყობი, მბეჭდავი, კორექტორი, ამკინძავიცა და ყველა სამუშაოს შემსრულებელი. ამ დროს ივანეს დამხმარე და შემწე იყო მისი მეუღლე – ნინო უზნაძე. ხელისმომწერთა მოსაპოვებლად და დარჩენილი ვალების დასაფარავად გამომცემელი სოფელ-სოფელ დადიოდა, ხან ფეხით, ხან ცხენით, ხან ურმით. „გუთნის-დედის“ ფასი თავდაპირველად, 1861 წელს სამი მანეთი, „ცისკარზედ“ ხელისმომწერთათვის კი ერთი მანეთი იყო. მომდევნო წლებში ივანემ გაზეთის ღირებულება ორ მანეთამდე შეამცირა, მაგრამ ხელისმომწერნი ხშირად მაინც ვერ ახერხებდნენ თანხის გადახდას, მისი ნახევარი აუკრეფავი რჩებოდა და რედაქტორს თვითონ უხდებოდა ხარჯების დაფარვა.

თანამემამულეებს ივანე გულწრფელად უმხელდა სტამბის გასაჭირს, უცხოელებთან კი ამაყად ეჭირა თავი: ასე მცირე ხელისმომწერთა იმედით ჟურნალს როგორ გამოსცემო, გაოცებულა ალექსანდრე დიუმა, ივანეს ნათქვამზე: „600 ხელისმომწერი მყავსო“. სინამდვილეში ივანეს მხოლოდ 60 ხელისმომწერი ჰყავდა, რის შესახებაც ის სევდიანი ირონიით იხსენებდა: „ბევრი არ მომიტყვილებია… მხოლოდ ერთი ნოლი მივუმატეო“.

 მთავარმართებლისაგან მიღებული დახმარება მალე დაიხარჯა და ივანე ვალში ჩავარდა. იგი შემდგომში ზაქარია ჭიჭინაძეს უამბობდა: „მე მეურნეობის მცოდნე სერებრიაკოვს მივმართე და „გუთნის-დედაში“ თანამშრომლობა შევთავაზე. მან ამისათვის წელიწადში ხუთასი მანეთი მოითხოვა, რისი საშუალებაც მე არ მქონდა. ბოლოს მითხრა: შენი მამული, რომელიც ელისაბედის ქუჩაზე მდებარეობს, მომყიდე და შრომას იმაში გამოგიქვითავო. ასე მოვრიგდით. 400 საჟენი მიწა 1000 მანეთად დავუმტკიცე, აქედან 500 მანეთი „გუთნის-დედის“ გამომიბარა და 500 მანეთი უნდა მოეცა, მაგრამ მეოთხე თვეს იგი გარდაიცვალა, ვერც 500 მანეთი მივიღე… მამულიც მის ნათესავებს დარჩა საკუთრებად“.  ახალგაზრდა ენთუზიასტი გულს მაინც არ იტეხდა. მისი რწმენით, ქართველი ხალხისთვის აუცილებელი იყო სასოფლო-სამეურნეო განათლების მიღება და მიწათმოქმედების აღორძინება. გაზეთის თვითოეული ნომრის გამოცემა წამებად გადაექცა, მეგობრების დახმარება ვეღარ გასწვდა გაზრდილ ვალებს. 1870 წლის მარტში, ივანე იძულებული გახდა სტამბა სამი წლით, იჯარით გადაეცა მარტირუზიანცისათვის, რომელმაც იგი კუკიაზე გადაიტანა, მირზოევის სახლში. ამ ფაქტმა, უფრო გაართულა გამოცემის საქმე.

„გუთნის-დედას“ ივანე 1872 წლამდე რედაქტორობდა. ამ დროისათვის სტამბა, ძირითადად, „ცისკრისა“ და „გუთნის-დედის“ გამოცემით იყო დაკავებული. ხელისმომწერთა რაოდენობა მკვეთრად მცირდებოდა და მთელი ხარჯები გამომცემელს აწვებოდა მხრებზე. ზარალის დასაფარავად მან სახლი და მამულები გაყიდა თბილისსა და ბოგვში, მაგრამ, მაინც ვერა გააწყო რა. 1873 წელს, მარტში ივანემ ვალის გასტუმრება მოახერხა და „სტამბის ყოველი კუთვნილება, გარდა ასოებისა, კვლავ დაიბრუნა, ხელახლა გამართა, ახალი ასოები ჩამოასხმევინა“ და ბეჭდვა განაახლა დაქირავებულ სახლში –„სალდათის ბაზარში, იარმუკაზე“. გამომცემლის სიხარული ხანმოკლე აღმოჩნდა, უსახსროდ დარჩენილმა ივანემ სტამბა ვეღარ შეინარჩუნა და იმავე წლის ბოლოს, თავის ყოფილ მოსწავლეს – ექვთიმე ხელაძეს მიჰყიდა. ექვთიმემ სტამბა ბებუთოვის სახლში განათავსა ხანის (ამჟამად გ. ტაბიძის) ქუჩაზე.

1873 წელს „გუთნის-დედა“ გადავიდა კავკასიის სამეურნეო საზოგადოების მმარველობაში. გაზეთის რედაქტორებად დაინიშნენ ანტონ ფურცელაძე და აგრონომი ა. ვართანოვი. ამ დროიდან „გუთნის-დედა“ გამოდიოდა ქვესათაურით – „სამეურნეო გაზეთი“. 1874 წლის 31 აპრილიდან ვართანოვი რედაქციიდან წავიდა და მთელი პასუხისმგებლობა ანტონ ფურცელაძეს დაეკისრა. გაზეთმა  1876 წლამდე იარსება.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

იხილეთ:  ნინო ხვედელიძე. ივანე კერესელიძის საგამომცემლო მოღვაწეობა და პირველი ქართული   სასოფლო სამეურნეო გაზეთი  // საქართველოს ბიბლიოღეკა.- N1(58). – 2015. – გვ. 6–10.

ფესტოსის დისკოს ამოკითხვის შესახებ.

ფესტოსის დისკოს ტექსტი საბოლოოდ (2006 წელს) ამოიკითხა მათემატიკოსმა გია კვაშილავამ. მის მიერ ტექსტის ამოკითხვა პროტო-ქართველურ ენაზე შესაძლებელი გახდა, პირველ რიგში, ყველა იმ მონაცემის გათვალისწინებით, რომელიც თვით ფესტოსის დისკოს ეხება. ეს არის: დისკოს დათარიღება, მისი თიხის მასალის თავისებურება, ბეჭდვის სახე; გათვალისწინებულია, აგრეთვე, ყველა ის ანალიზი, რომელიც გაუკეთდა ტექსტს, ის მასალა და მოსაზრებები, რომელიც მანამდე გამოითქვა დისკოს შესახებ.
მკვლევარმა, ასევე გაითვალისწინა ძველი ბერძნული, ევროპული და ქართული წყაროები, გეოგრაფიული, ისტორიული და ეთნოგრაფიული მასალა, კარტოგრაფია, მიგრაციები და მითოლოგია. შესწავლილია ის დამწერლობები და ენები, რომლებიც უკავშირდება ფესტოსის დისკოს წარწერას. ფესტოსის დისკოს ნახატ-ნიშანთა ამოკითხვა მოხდა უმდიდრესი არქეოლოგიური მასალის გათვალისწინებით, აგრეთვე სხვა თანადროული წარწერების ნიშნებთან გრაფიკული, ფონეტიკური და სემანტიკური პარალელების დადგენის საფუძველზე. ამოკითხვის შემდეგ ფესტოსის დისკოს ტექსტი ერთ-ერთ უძველეს რელიგიურ ტექსტად უნდა ვაღიაროთ. ეს არის ჰიმნი-ლოცვა, რომელიც მიმართულია დედაღვთაება ნენანასადმი, ჰეფესტოსადმი, თარხონისადმი და ერთგვარ მიმართვას წარმოადგენს ნენანას მცველების – კორიბანტებისადმი.
მკვლევარის მიერ ტექსტის გასაშიფრად ყველა არსებული წყაროს გათვალისწინება, გახდა საწინდარი იმისა, რომ ფესტოსის დისკოს აღმოჩენიდან ერთი საუკუნის შემდეგ გ.კვაშილავამ ამოიკითხა XX საუკუნის ენიგმად წოდებული ფესტოსის დისკოს წარწერა.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

ფესტოსის დისკო

fe1908 წელს ლუიჯი პერნიეს მიერ კუნძულ კრეტაზე, ქალაქ ფესტოსში აღმოჩენილი ე.წ. ფესტოსის დისკო, როგორც ვარაუდობენ, ძველი წელთაღრიცხვის 2000 წლით თარიღდება. 16 სანტიმეტრიანი დიამეტრის მქონე დისკოს წარწერა შესრულებულია ოქროსაგან საგანგებოდ დამზადებული “საბეჭდ” ქვებზე. ამ თვალსაზრისით ტექსტი წარმოადგენს მსოფლიოში ჯერჯერობით ცნობილ ყველაზე ძველ ნაბეჭდ ტექსტს. იგი გუტენბერგის მიერ დაბეჭდილ პირველ ევროპულ წიგნებს (1440-1445) დაახლოებით 3500 წლით უსწრებს წინ. წარწერის შესრულების ტექნიკასთან დაკავშირებით საინტერესოა გერმანელი მკვლევარის დიტერ რუმპელის მიერ დიუსელდორფში ჩატარებული სამუშაო. მან თვითონ დაამზადა დისკოზე აღბეჭდილი ქალღმერთის მსგავსი ოქროს ყალიბი და ამ ყალიბით თიხაზე დაბეჭდა გამოსახულება, შემდეგ თიხა გამოწვა (ანუ მან, ფაქტიურად, გაიმეორა დისკოს ტექსტის შექმნის პროცესი).

რუმპელის მიერ დაბეჭდილი გამოსახულება გამოწვის შემდეგ უფრო ნატიფი და მკვეთრი გახდა. მისი აზრით, ოქროს აქვს თიხაში შეღწევის ქიმიური თვისება, რითაც იქმნება მტკიცე შენაერთი, რომელსაც შეუძლია საუკუნეები გაძლოს. ლუი გოდარი თვლის, რომ თიხაზე ოქროს ყალიბებით ბეჭდვა საერთოდ ბეჭდვის ყველა სხვა საშუალებაზე უფრო გამძლე და მტკიცეა. დ. რუმპელის მიერ სხვა მეტალის ყალიბით დაბეჭდილი გამოსახულებები არ გამოდგა ასეთი მკვეთრი – ისინი გაფუჭდა და დაიფშვნა. როგორც ცნობილია, კოლხური წარმოშობის კორიბანტები ფლობდნენ წერის სპეციფიკურ ხელოვნებას, რომელსაც ძველი ბერძენი ავტორები “ოქროთი წერას” (ოქროდამწერლობას) უწოდებდნენ. კორიბანტებმა ამ ხელოვნებით შექმნილი წარწერები ჩაიტანეს კრეტაზე და ხმელთაშუა ზღვის სხვა კუნძულებზე. უახლესი ვერსიით, ვერძის ტყავზე აღწერილი იყო, თიხაზე ოქროთი წერის ტექნიკა. ქართველ მკვლევართა აზრით, სავარაუდოდ, სწორედ ამ მნიშვნელოვანი ხელოვნების ამოსაცნობად ჩამოვიდნენ არგონავტები კოლხეთში.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

„ძვირფასი ქვები“

წიგნის ილუსტრირების ტექნიკაში მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო ალბრეხტ პფისტერის (დაახლ. 1410-1466 წწ.) მიერ 1461 წელს გამოცემული მეორე წიგნი – „ძვირფასი ქვები“. მისი ავტორი გერმანულენოვანი შვეიცარიელი მწერალი ულრიხ ბონერია (დაახ. 1280-დაახ.1350 წწ.). წიგნში თავმოყრილია ასი ზნეობრივი იგავი, რომელიც შუა საუკუნეების მკითხველს თავისი დემოკრატიულობითა და მშვიდობისმოყვარეობით აოცებდა. „ძვირფასი ქვები“ პფისტერმა ორჯერ გამოსცა. პირველი დათარიღებულია 1461 წლით, მეორე უთარიღოა და ითვლება, რომ იგი 1463-1464 წწ. შუალედში უნდა იყოს დაბეჭდილი. 88 ფურცელიან წიგნში, მომცრო – 80×110 მმ. ზომის, 103  ილუსტრაცია ტექსტშია გაფანტული.
ამ წიგნის ბეჭდვის ტექნიკის შესწავლისას მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ ანაკრეფი და საგრავიურო დაფა ერთ ფორმას არ წარმოადგენდა, მიუხედავად იმისა, რომ საგრავიურო დაფის ჰორიზონტალური ზომა ანაკრეფის ბწკარების ზომის ტოლია. იმ დროისათვის ტექსტი და ილუსტრაცია ცალ-ცალკე იბეჭდებოდა: პირველ „გაგორებაზე“ ბეჭდნენ ტექსტს და ფურცელზე გრავიურისათვის ტოვებდნენ ადგილს, რომელზედაც მეორე გაგორებისას გამოისახებოდა ილუსტრაცია.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

თბილისის წიგნის მაღაზიები 1805-1878 წლებში

ზეპირი ცნობების მიხედვით, თბილისში წიგნის მაღაზიები რუსეთის იმპერიასთან დაკავშირებამდეც არსებობდა, კერძოდ კი, სიონის ქუჩაზე. ისინი 1795 წელს, აღა –მაჰმად– ხანის შემოსევის დროს განადგურდა. 1805 წლიდან ისევ ამ ქუჩაზე გაიხსნა ოთხი წიგნის მაღაზია, რომლებსაც მალევე მიემატა სხვებიც. სულ სიონის ქუჩაზე 1814 წლისთვის რვა წიგნის მაღაზია ყოფილა გახსნილი. ამ პერიოდში რუსული სახელმძღვანელოების ყიდვა მხოლოდ რუსულ სკოლებში იყო შესაძლებელი, 1819 წელს კი პატარა წიგნის მაღაზია გახსნილა ე. წ. იარმუკაზე, სადაც სახელმძღვანელოების, მათ შორის ქართულის, გაყიდვაც დაუწყიათ.

1829 წელს, სოლომონ დოდაშვილის თაოსნობით, ქაშუეთის ეკლესიის დიაკვანმა ივანემ, რომელმაც თურმე რუსული წერა-კითხვაც იცოდა, ახლანდელ რუსთაველის გამზირზე, ქაშუეთის ეკლესიასთან ახლოს წიგნის მაღაზია გახსნა. ამ მაღაზიაში ახალ წიგნებთან ერთად, ძველ წიგნებსაც ყიდულობდნენ და ჰყიდიდნენ. მაღაზია 1832 წლის ბოლოს დაიკეტა, რადგან მისი პატრონი ივანე დიაკვანი უკვალოდ გაქრა. ამბობდნენ, რომ დიაკვნის დაკარგვის მიზეზი მისი „ფარული საზოგადოების“ წევრობა ყოფილა. მაღაზია კი გაპარტახდა – წიგნების ნაწილი მოუპარავთ, ნაწილი მთავრობას წაუღია.
sionis_q._XIXs._60-iani_wlebi1834 წელს თბილისში დასახლდა ავეტიქა ეფინჯიანცი. მან სახლი სოლოლაკში იყიდა და წიგნის მაღაზია გახსნა. ეფინჯიანცს გასაყიდად ჰქონია  ქართული, სომხური და რუსული წიგნები, თუმცა მის მაღაზიას ნაკლად ეთვლებოდა ის, რომ მეპატრონეს არც რუსული წერა-კითხვა სცოდნია და არც ქართული, რაც მის მაღაზიაში წიგნების მოძიებას ხელს უშლიდა. 1830-იან წლებშივე, თბილისის სომხების ნერსესიანის სემინარიის შენობაში, სადაც სტამბაც იყო გახსნილი, გახსნეს წიგნის მაღაზია, თუმცა აქ მხოლოდ სომხური წიგნები იყიდებოდა.

1840-იან წლებში, როდესაც კავკასიის მთავარმართებლად მ. ვორონცოვი დანიშნეს,  თბილისში წიგნების მაღაზიების საჭიროება გაცილებით გამოიკვეთა, რადგან უკვე არსებობდა კლასიკური გიმნაზია, კომერციული სკოლა, სასულიერო სემინარია, სასულიერო სასწავლებელი, სამოქალაქო სკოლები, ხოლო რუსულენოვანი სახელმძღვანელოების შოვნა ჭირდა.

1850 წელს თბილისში ჩამოვიდა წარმოშობით გერმანელი, რუსეთში აღზრდილი და განათლებული, გუსტავ ბერენშტამი. მან თბილისში წიგნის მაღაზია გახსნა და უცხოეთიდან გამოიწერა რუსული, გერმანული და ფრანგული წიგნები. მ. ვორონცოვმა გ. ბერენშტამს წლიური დახმარება დაუნიშნა. მისი წიგნის მაღაზია იმხანად იყო პირველი სახელმწიფო მაღაზია, რომელშიც მოიპოვებდა ყველა სახის რუსულენოვანი სახელმძღვანელო და საკითხავი წიგნი, ასევე წიგნები ევროპულ, ქართულ და სომხურ ენებზე. თუმცა ამ წიგნის მაღაზიასაც ჰქონდა ზემოთ ნახსენები ნაკლი: არც მისმა მეპატრონემ იცოდა ქართული წერა-კითხვა, რის გამოც ქართული გამოცემები სათანადოდ ვერ ფასდებოდა და ჩრდილში ექცეოდა (ზაქარია ჭიჭინაძე წერს, რომ „მაღაზიებში ქართულ წიგნებს ძლიერ გრილად უმზერდნენ, ბევრჯერ მუშტარი მისულა იქ, წიგნი უთხოვნია, წიგნი აქვნდათ გასაყიდი, მაგრამ მუშტარისათვის უთქვამთ, რო „ნიეტუო“, ვინაითგან ამ „ნიეტუს“ მთქმელი ყოფილა არამცოდნე ქართული ენისა და წიგნისა“).

1850-იან წლებში უკვე წინ წაწეულია ქართული საგამომცემლო საქმე – იბეჭდებოდა არაერთი კვლევა და ლიტერატურული ნაწარმოები, მათი ნახვა კი წიგნის მაღაზიებში შეუძლებელი იყო. საჭირო გახდა ქართული წიგნის გულშემატკივრის გამოჩენა და ასეთი კაცი ვინმე ალადათოვი აღმოჩნდა, რომელმაც 1860 წელს გახსნა წიგნის მაღაზია, სადაც ქართულ წიგნებს სათანადო ადგილი მიუჩინა. ალადათოვის მაღაზიამ 1879 წლამდე იარსება.

კიდევ ერთი თბილისური წიგნის მაღაზია მასწავლებლებს – ვართანოვსა და გრიქუროვს – ეკუთვნოდათ, რომელიც 1865 წელს მიხაილოვის ხიდზე გაიხსნა. ამ მაღაზიაში მრავლად მოიპოვებოდა ქართულ და სომხურენოვანი წიგნები. მნიშვნელოვანი იყო ისიც, რომ მაღაზია თავად ბეჭდავდა სახელმძღვანელოებს ქართულ და სომხურ ენებზე. ამ მაღაზიის ფირმის ქვეშ გამოიცა „ყარამანიანიც“. ვართანოვის და გრიქუროვის თანამშრომლობა 1870 წელს შეწყდა. ამავე პერიოდში თბილისში არსებობდა უმიკოვის (პეტრე უმიკაშვილის) წიგნის მაღაზია. მან შეიძინა ვართანოვის წიგნები და „ყარამანიანის“ თითქმის 60 ათასი ეგზემპლარი, რომლებსაც ქართლში, კახეთსა და იმერეთში დაატარებდა გასაყიდად. როგორც ზაქარია ჭიჭინაძე აღნიშნავს, უმიკაშვილს ერთი წლის განმავლობაში ყველა წიგნი გაუყიდია, ყველაზე მეტად კი იმერეთს ემადლიერებოდა თურმე.

1873 წელს ზაქარია გრიქუროვმა ისევ მიხაილოვის ხიდზე გახსნა წიგნის მაღაზია, ამჯერად „კავკასიის წიგნით მოვაჭრის“ სახელით. ზ. გრიქუროვს დიდი ამაგი მიუძღვის, როგორც პედაგოგს –  30 წლის მანძილზე ღარიბთა სომხურ სკოლებში უფასოდ ასწავლიდა მოწაფეებს. მანვე დაიწყო იაკობ გოგებაშვილის სახელმძღვანელოების ბეჭდვა, აგრეთვე პირველად მან გამოსცა ალ. ყაზბეგის „ელგუჯა“, რომელიც ცენზორმა ჩამოართვა და მთელი ტირაჟი გაუნადგურა (1500 ეგზ. დაწვეს; თუმცა ამ გამოცემის სასწაულად გადარჩენილი ერთი ცალი  მოგვიანებით ვახტანგ კოტეტიშვილმა აღმოაჩინა და ხელმეორედ 1930-იან წლებში დასტამბა). სიკვდილის წინ გრიქუროვს მეუღლისთვის ანდერძად  დაუბარებია – სანამ ცოცხალი იქნებოდა, მაღაზია არ დაეკეტა, რასაც სოფიო ივანეს ასული წმინდად იცავდა.

მიუხედავად არაერთი წიგნის მაღაზიისა, ქართული წიგნების გავრცელება მაინც ჭირდა. 1870-იან წლებში ქართულ წიგნსა და საგამომცემლო საქმეს მოამაგე გამოუჩნდა – არსენ ივანეს ძე კალანდაძის თაოსნობით 1875 წელს თბილისში ქართული წიგნის მაღაზია გაიხსნა. ა. კალანდაძე გურიიდან თბილისში ბავშვობისას ჩამოუყვანიათ და  კავკასიის მთავარმართებლის სტამბაში შეგირდად მიუბარებიათ. მოგვიანებით, პეტრე უმიკაშვილის ჩაგონებით, ა. კალანდაძემ ხელი მიჰყო იაფფასიანი ქართული წიგნების ბეჭდვასა და გავრცელებას. მის მაღაზიაში იყიდებოდამთავრობისთვის მიუღებელი წიგნებიც, რის გამოც ა. კალანდაძე დააპატიმრეს და მაღაზია დაუკეტეს. პატიმრობიდან გათავისუფლებულმა კვლავ განაგრძო წიგნების ბეჭდვა. 1880-იან წლებში ა. კალანდაძე უკვე გორში გადავიდა, სადაც შიდა ქართლში პირველი სტამბა და წიგნის მაღაზია დააარსა.

                                                       ავტორი: ქეთი გზირიშვილი

                                                             ფოტო: სიონის ქუჩა, მე–19 საუკუნის 60–იანი წლები

                 წყარო: ქართული ლიტერატურის მუზეუმში დაცული ზ. ჭიჭინაძის

          ხელნაწერი (#4572), რომელიც პირველად ეროვნული ბიბლიოთეკის

                                                        გაზეთ ,, ქართულ წიგნში” დაიბეჭდა ( 2000 წ.#2).

 

ქართული მწიგნობრობის მოამაგე ივანე კერესელიძე

ქართველი ერის ღირსეული მამულიშვილი ივანე კერესელიძე 50-იანი წლების საზოგადოებრივ-ლიტერატურული მოძრაობის უშუალო გამგრძელებელი და ქართული კულტურის ღირსეული მოამაგე იყო.  გიორგი ერისთავის შემდეგ ის სათავეში ჩაუდგა ქართულ თეატრსა და ჟურნალ „ცისკარს“.

kereselidze თვალსაჩინო პუბლიცისტი და მწერალი ივანე კერესელიძე მრავალმხრივ საქმიანობას ეწეოდა: წერდა ლექსებს, მოთხრობებს, პიესებს, კრიტიკულ-პუბლიცისტურ წერილებს, გამოკვლევებს, თარგმნიდა მეცნიერულ და მხატვრულ თხზულებებს. ქართული თეატრის აღორძინების პირველ წლებში იგი სცენაზე გამოდიოდა სხვადასხვა როლში და სათავეში ედგა მრავალ საზოგადოებრივ-საქველმოქმედო წამოწყებას. გიორგი ერისთავის შემდეგ იგი სათავეში ჩაუდგა ქართულ თეატრსა და ჟურნალს “ეროვნული კულტურის ორივე დედაბოძს”. მან ჩამოაყალიბა ქართული დაწყებითი სკოლის დაარსების პროგრამა. ეს იყო დედა-ენისათვის ბრძოლის დასაწყისი, რომელიც 70-80-იან წლებში გაჩაღდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი ღვაწლი ქართული წიგნისა და ჟურნალ-გაზეთების გამოცემის საქმეში; რითაც ფასდაუდებელი სამსახური გაუწია ქართული ბეჭდვითი სიტყვის დამკვიდრებასა და გავრცელებას.

ივანე კერესელიძე  დაიბადა 1827 წლის 10 ნოემბერს თბილისში, იმერელი აზნაურის ოჯახში. მამის გარდაცვალების დროს ივანე ერთი წლის გახლდათ. უმწეო მდგომარეობაში ჩავარდნილ დაობლებულ ოჯახს დახმარების ხელი თეკლე ბატონიშვილმა გაუმართა. მისმა მფარველობამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ივანეს აღზრდა-ჩამოყალიბებაში. 1850 წელს ივანემ წარმატებით დაასრულა გიმნაზია, მაგრამ აზნაურობის საბუთის არარარსებობის გამო ატესტატი ვერ მიიღო, თუმცა როგორც წარჩინებული აბიტურიენტი, დროებით გიმნაზიაშივე დატოვეს ზედამხედველად და ქართული ენის მასწავლებლად. დიდი წვალებით მოეწყო თბილისის საგუბერნიო სამმართველოში კანცელარიის დაბალ მოხელედ, მაგრამ საბუთების უქონლობის გამო, აქედანაც გაანთავისუფლეს. უატესტატოდ და უსამსახუროდ დარჩენილი, ყოველმხრივ შევიწროებული ივანე იძულებული გახდა გამოთხოვებოდა მის საყვარელ თეატრსა და მეგობართა წრეს და 1851 წელს, სამოღვაწეოდ ზუგდიდში გადასულიყო, სადაც ალექსანდრე და ვახტანგ ორბელიანების რეკომენდაციით სამეგრელოს მთავარმა დავით დადიანმა და მისმა მეუღლემ ეკატერინე ჭავჭავაძემ მიიწვიეს შვილების აღმზრდელად. დადიანების ოჯახში ივანემ დიდი სიყვარული და პატივისცემა დაიმსახურა. იქ გატარებულმა წლებმა, მათი მდიდარი ბიბლიოთეკის გაცნობამ, ოჯახის ქართველ და უცხოელ მეგობრებთან ურთიერთობამ, დიდი როლი შეასრულა ივანეს საზოგადოებრივ–კულტურული ინტერესების ჩამოყალიბებაში. კერესელიძისა და ჭავჭავაძის ასულების მეგობრულ დამოკიდებულებაზე მეტყველებს ივანეს პორტრეტი, რომელიც დებს ერთად დაუხატავთ ზუგდიდში.

დადიანებისაგან უხვად დასაჩუქრებულმა ივანემ თბილისში დაბრუნების შემდეგ მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება ეროვნული კულტურის განვითარებას მოახმარა. უმდიდრესი ტრადიციების მქონე მშობლიურ ქალაქში ივანეს ფეოდალური საქართველოს დროინდელი მწიგნობრული კულტურის კვალიც აღარ დახვდა. 1832 წლის შეთქმულების მარცხის შემდეგ, სოლომონ დოდაშვილის ციმბირში გადასახლებით, მისი გაზეთისა და სტამბის დახურვით, საქართველოში საფრთხე დაემუქრა ეროვნული სტამბისა და ქართული ბეჭდვითი სიტყვის არსებობას. მხოლოდ ორი ათეული წლის შემდეგ, 1852 წელს მოახერხა გიორგი ერისთავმა თბილისში პატარა, ქართული სტამბის გახსნა, სადაც ჟურნალ “ცისკარს” გამოსცემდა. სამწუხაროდ, ჟურნალი მალე დაიხურა და სტამბაც დაიკეტა. ივანე კერესელიძეს კარგად ესმოდა, რომ ამ ვითარებაში ქართული ენა, წიგნი და მწიგნობრობა პოლიტიკური ბრძოლის მთავარი იარაღი, ეროვნული მთლიანობის, უკეთესი მომავლისათვის ბრძოლის საუკეთესო საშუალება იყო. ამიტომ ჩაუდგა ის სათავეში საგამომცემლო საქმიანობას. 1852 წელს “ყრმათა მეგობარი” გამოსცა, რომელიც რუსული წიგნის ქართულ თარგმანს წარმოადგენდა, ეს წიგნი 1853 წელს კვლავ გამოსცა. 1856 წელს მან გამოსცა პატარა სახელმძღვანელო სახელწოდებით: “ანბანი ახალმოსწავლეთა ყრმათათვის”, რომელიც საკმარის სამსახურს უწევდა წერა-კითხვის შესწავლის მსურველთ. ეს წიგნი ზედიზედ სამჯერ გამოიცა და კარგად შეასრულა მასზე დაკისრებული როლი მშობლიური ენის შესწავლისა და განმტკიცების საქმეში. ამის შემდეგ გამოვიდა: 1859 წელს “ლექსთა კრების” I წიგნი; 1878 წელს “ლექსების” II წიგნი; 1860 წელს “ჯიბით სატარებელი კალენდარი”. წიგნების ნაწილს იგი უსასყიდლოდ არიგებდა ხალხში. ხშირად წიგნებს წერა-კითხვის უცოდინარი ხალხიც ეტანებოდა და სწორედ ამიტომ გამომცემელი წიგნებს ანბანსაც ურთავდა, რომელიც  სახელმძღვანელოს მოვალეობას ასრულებდა.

tsiskari

მიუხედავად მძიმე პოლიტიკური და ეკონომიკური პირობებისა, ივანე კერესელიძემ მტკიცედ გადაწყვიტა 1854 წელს დახურული გიორგი ერისთავის “ცისკრის” აღდგენა-განახლება. მან თავისი მიზნები ალექსანდრე ორბელიანს გაანდო, რომელმაც დიდი დახმარება და თანადგომა გაუწია. ჟურნალის გამოცემის უფლება გიორგი ერისთავისაგან ივანემ მიიღო 1854 წლიდან, მაგრამ მისი განახლება მხოლოდ 1857 წლის იანვრიდან მოახერხა. ეს ჟურნალი 1863 წლამდე ქართულ ენაზე ნაბეჭდი ერთ-ერთი პერიოდული გამოცემა იყო, რომელმაც მთელი ქართველი ინტელიგენციის ყურადღება მიიქცია. ილიას სიტყვებით რომ ვთქვათ, “ცისკარმა” აკვნობა გაუწია ყმაწვილ მწერლებს”.

საგამომცემლო საქმიანობის უმთავრეს სირთულეს სტამბის უქონლობა წარმოადგენდა. ივანემ დიდი ვაი–ვაგლახით მოახერხა გიორგი ერისთავთსაგან “ცისკრის” სტამბის შესყიდვა და 1859 წელს საკუთარი სახლში განათავსა, ივანე მაშინ ალექსანდრეს ქუჩაზე, ამჟამად ნინოშვილის 13 ნომერში ცხოვრობდა. სტამბაში ივანე უმთავრესად თვითონ მუშაობდა, დროდადრო სტამბის მუშებიც ჰყავდა. უსახსრობის გამო, ხშირად მათთვის ხელფასის მიცემას  ვერ ახერხებდა და სოფელ-სოფელ შეგროვილ სურსათს უნაწილებდა. მუშები სტამბას ტოვებდნენ და ივანეღა იყო “ასოთამწყობი, მბეჭდავი, კორექტორი, ამკინძავიცა და  ყველა სახის სამუშაოს შემსრულებელი. ამ დროს მისი დამხმარე და შემწე მისი მეუღლე იყო.

თეატრში მუშაობისას ივანეს თავდავიწყებით შეუყვარდა სახელგანთქმული მომღერალი და მოცეკვავე ნინო უზნაძე. 1857 წელს ისინი დაქორწილდნენ. ივანესა და ნინოს სამი შვილი ჰყავდათ: ელენე (ლიზა), სოფიო და გიორგი. მათი ოჯახი თბილისის ლიტერატურულ-კულტურული ცხოვრების ცენტრად გადაიქცა, სადაც თავს იყრიდნენ ქართული ლიტერატურისა და კულტერის მოღვაწენი. 1859 წელს ქართველი საზოგადოება აქ შეხვდა გამოჩენილ ფრანგ მწერალს, ალექსანდრე დიუმას, რომელმაც გულთბილი სტრიქონები მიუძღვნა გულუხვ მასპინძელსა და მის ლიტერატურულ სალონს.  თანამემამულეებს ივანე გულწრფელად უმხელდა სტამბის გასაჭირს, უცხოელებთან კი ამაყად ეჭირა თავი: ასე მცირე ხელისმომწერთა იმედით ჟურნალს როგორ გამოსცემო, გაოცებულა ალექსანდრე დიუმა, ივანეს კი უთქვამს  “600 ხელისმომწერი მყავსო”, სინამდვილეში კი მხოლოდ 60 ხელისმომწერი ჰყავდა, რის შესახებაც იგი სევდიანი ირონიით იხსენებდა: “ბევრი არ მომიტყვილებია… მხოლოდ ერთი ნოლი მივუმატეო”.

ასეთი ვაი-ვაგლახით დაარსებულ “ცისკარს” შემდეგ წელსაც დიდი გაჭირვება დაატყდა თავს. 1861 წელს უსახსრობის გამო ჟურნალი კვლავ დახურვის საფრთხის წინაშე დადგა. მთავრობისაგან შემწეობის მოსაპოვებლად ივანემ განიზრახა, “ცისკართან” ერთად გამოეცა “გუთნის-დედა” და ამ გზით მიღებული თანხა ორივე რედაქციისათვის გამოეყენებინა. ასე დაარსდა “გუთნის-დედა” – პირველი სასოფლო-აგრონომიული ხასიათის ორგანო, რომელიც 1861-1876 წლებში გამოდიოდა.

ხელისმომწერთა მოსაპოვებლად და დარჩენილი ვალების დასაფარავად ივანე სოფელ-სოფელ დადიოდა: ხან ფეხით, ხან ცხენით, ხან ურმით. ხელმომწერთაგან აგროვებდა ხორბალს, ღვინოს, სიმინდს, ჩამოჰქონდა თბილისში, თვითონ ჰყიდდა ბაზარში და ასე ანაღდებდა თანხას. ხშირად ხელისმომწერნი ფასის ანაზღაურებას ვერ ახერხებდნენ, თანხის ნახევარი აუკრეფავი რჩებოდა და რედაქტორს თვითონ უხდებოდა ხარჯების დაფარვა. ასეთ პირობებში უხდებოდა მუშაობა რედაქტორს, მაგრამ გულს მაინც არ იტეხდა, რადგან მისი რწმენით, ქართველი ხალხისთვის აუცილებელი იყო სასოფლო-სამეურნეო განათლების მიღება და მიწათმოქმედების აღორძინება. გაზეთის თვითოეული ნომრის გამოცემა აუტანელ წამებად გადაექცა, მეგობრების დახმარება ვეღარ წვდებოდა გაზრდილ ვალებს. “გუთნის-დედის” გამოცემის ხარჯების გამო, იგი იძულებული გახდა მუქთად გაეყიდა მამულები თბილისსა და ბოგვში. მაგრამ, მაინც ვერა გააწყო რა. 1870 წლის მარტში, ივანე იძულებული გახდა სტამბა იჯარით მარტირუზიანცისათვის გადაეცა. ამან უფრო გაართულა ჟურნალის გამოცემა. 1873 წელს მარტში  ივანემ ვალის გასტუმრება მოახერხა და სტამბა კვლავ დაიბრუნა და ბეჭდვა განაახლა. გამომცემლის სიხარული ხანმოკლე აღმოჩნდა, სრულიად უსახსროდ დარჩენილმა ივანემ სტამბა ვეღარ შეინარჩუნა და იმავე წლის ბოლოს, თავის ყოფილ მოსწავლეს დ ექვთიმე ხელაძეს მიჰყიდა, იმ პირობით, რომ სტამბის ფასში მისთვის “ცისკარი” უნდა დაებეჭდა. ექვთიმემ სტამბა ბებუთოვის სახლში განათავსა ხანის, ამჟამად გ. ტაბიძის ქუჩაზე. ვალებში ჩაფლულმა ივანემ, სტამბის გამოსყიდვა ვეღარ შეძლო და სულ მალე მას ჟურნალიც მიჰყვა. უსახსრობას ავადმყოფობაც დაემატა და 1875 წლის 5 ივნისს, ივანემ კავკასიის საცენზურო კომიტეტში, განცხადება შეიტანა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო “ცისკრის” გამოცემის დროებითი შეწყვეტის შესახებ. მისი თხოვნა დააკმაყოფილეს. ამრიგად, 18 წლის არსებობის შემდეგ – 1875 წლის მეორე ნახევრიდან, “ცისკარი” დაიხურა და რედაქტორ-გამომცემელს აურაცხელი ვალები დაუტოვა. სიკვდილის უკანასკნელ წელს იგი ჟურნალის განახლებას შეეცადა, მაგრამ ამაოდ. კავკასიის საცენზურო კომიტეტმა და ბეჭდვითი საქმის სამმართველომ 1892 წლის 7 დეკემბერს მისი თხოვნა არ დააკმაყოფილა.

ამ ვალებში ჯერ კერესელიძის სახლი, შემდეგ ავეჯი წვრილ-წვრილად გაიყიდა და ოჯახი ქუჩაში დარჩა. ხუთი თვის უბინაობით გატანჯულმა ივანემ დიდი წვალებით იშოვა ავჭალაში ორი პატარა ოთახი, თვეში 15 მანეთად. მძიმე შრომამ  და მოუსვენარმა ცხოვრებამ მწერლის მეუღლეც დააუძლურა, 1878 წლის თებერვალს 36 წლის ასაკში გარდაიცვალა ნინო. ივანემ მეორედ იქორწინა გიორგი ამილახვრის ასულ ანასტასიაზე, რომელმაც ობლები გაუზარდა და საკმაო მზითვიც შეუტანა ოჯახში. ყოველივე ამის მიუხედავად, ივანე მაინც ჟურნალის აღდგენაზე ოცნებობდა და, მოითქვა თუ არა ოდნავ სული, 1887 წელს სასოფლო-სამეურნეო გაზეთი “ცისკარი” დააარსა, მაგრამ ცენზურისაგან ათვალისწუნებისა და უსახსრობის გამო, ახალი ვალები დაატყდა თავს და მწერალი ულუკმაპუროდ დარჩა. სიცოცხლის უკანასკნელ წელს მან კიდევ ერთხელ სცადა “ცისკრის” აღდგენა, მაგრამ ამაოდ.

  ავადმყოფი, გაღატაკებული, მაგრამ სულით მტკიცე  ადამიანის დაუვიწყარი პორტრეტი შემოგვინახა აკაკი წერეთელმა თავის “ორ შეხვედრაში”: “…სუფრაზე ნელ-ნელა გამხიარულდა ივანე – წერდა აკაკი – დაავიწყდა დარდები, ჩამოაგდო საუბარი საზოგადო საქმეებზე და სრულიად შეიცვალა. ძველად ბერძნებს სწამდათ; რომ ხანდახან განგებ ჩამოდიან ღმერთები და მათ რჩეულ კაცებს შვენებას უმატებენო. სწორედ მართალია, როცა კაცი მაღალი, ღვთიური რამეთი არის გატაცებული, მაშინ მისი შინაგანი ძლიერება გარეგანათაც იხატება და მშვენებაც ემატება…”

  1892 წლის 19 დეკემბერს ივანე ფულის საშოვნელად გამოვიდა  სახლიდან. ძლიერ ყინვაში საბედისწეროდ გაცივდა და 21 დეკემბერს, ღამის 2 საათზე გარდაიცვალა ავლაბრის ერთ მიყრუებულ ქუჩაზე, ნაქირავებ ბინაში, რომელიც გაღატაკებულ თავშესაფარს უფრო წააგავდა ივანე კერესელიძემ დაგვიტოვა მდიდარი ლიტერატურული მემკვიდრეობა: მრავალი ლექსი, მოთხრობა, პიესა და პუბლიცისტურ და კრიტიკული წერილი. ივანე საქართველოს თავისუფლებისათვის მებრძოლი შემოქმედი იყო და ღრმად სწამდა პოეტური სიტყვის ძალა, რომლის ძირითად დანიშნულებად ხალხისა და სამშობლოს სამსახური მიაჩნდა. პუბლიცისტურ წერილებსა და ლექსებში იგი ახალგაზრდობას უნერგავდა ეროვნული სიამაყისა და მშობლიური ქვეყნის ერთგულებას. მართალი გულიდან ამოხეთქილმა პოეტურმა სიტყვამ გზა გაიკვლია ხალხში და მისი ლექსები “ქართული სიმღერა”, “სიმღერა”, “ჩემო თვალის სინათლევ” პოპულარულ სიმღერებად იქცნენ.

ივანე კერესელიძის ცხოვრება ქართული მწიგნობრობის სიყვარულსა და თავდადებაში გაილია. 1889 წელს ნიკო ნიკოლაძე წერდა: “პირდაპირ განსაცვიფრებელია მასშტაბი იმ შრომისა, რომელიც 1857–1887 წლებში ი. კერესელიძემ მოახმარა ქართულ ჟურნალისტიკასა და ლიტერატურას”. მისი ცხოვრების საზრისი ქართული ბეჭდვითი სიტყვის მსახურება იყო და ამიტომაც წერდა მასზე ზაქარია ჭიჭინაძე: “ჩვენი ჟურნალ-გაზეთების გამოცემის დაწყების მამად იგი ითვლება, და ამ ჯილდოს მას ვერავინ წაართმევს”.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

ნინო ხვედელიძე. ივანე კერესელიძე ქართული მწიგნობრობის მოამაგე   // საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის შრომები.- II (6II). – 2006. – გვ. 22–45.

ამბავი ბლოგური ცხოვრებიდან და კიტრიდან მზის სხივების მიღებისა

მიყვარს ლაპუტელები,  მერე რა რომ არ ვიცი უყვართ თუ არა მათ ლიტერატურა… ჩემთვის მთავარი და უმთავრესიც ხომ  მათი მათემატიკისა და (ვცრუობ) მუსიკის  სიყვარულია. მოგეხენებათ, სიყვარული ორხმრივიც არსებობს და ცალმხრივიც და რაც მართალი, მართალია ჩემი სიყვარული (აშკარად) ცალმხრივია.

განათლებით ეკონომისტ–მათემატიკოსს მათემატიკა ახლა ისე მახსოვს , როგორც გაფანტულ მეცნიერებათა მაგისტრს ასტრონომია და ნავიგაცია. რიგითი ლაპუტელიც კი არ მთვლის ადამიანად   მათემეტიკაში ჩემი ამგვარი განსწავლობის გამო და მაინც ლაპუტელები, ბლოგერებივით სულ სხვა ხალხია.

ზემოთ, ლაპუტელების  ლიტერატურის სიყვარულზე  კი ვერაფერი გითხარით, მაგრამ  ლაპუტელებს  ბლოგერები და ბლოგები საკუთარ თავებზე უფრო  რომ უყვართ  უდაო და აშკარად დასაჯერებელი.  ეს  ისევე დადaსატურებულია, როგორც  ლაპუტიაში მეცნიერებათა აკადემიის არსებობა.

ხომ წარმომიდგენიათ  რა ბლოგებს ქმნიან იქაური მრავალჭირნახული მეცნიერები და პოსტების მეშვეობით რა გატაცებით საუბრებენ კიტრიდან მზის სხივებისა და ყინულიდან თოფისწამლის მიღების პერსპექტივებსა და უძილოდ გათენებულ ღამეებზე.

ბლოგებური მარგალიტების კითხვით მეც მრავალი ღამე გამითენებია, აქ ამ უკიდეგანო (პირველ წერილში უნაპიროდ მოვიხსენიე) ინტერნეტ სივრცეში, რომელსაც არც თუ იშვიათად  გლუბდაბდრობს ვუწოდებ ალექსანდრე მაკედონელს, ჰანიბალს, ჰომეროსსა და არისტოტელეს სულებს ისე ესაუბრებიან , როგორც მაგალითად ბრუტუსს… და შეთქმულებასაც ისევე უწყობენ მრავალნაცად კაპიტნებს, როგორც ლემეულ გულივერს… და რჩება ერთ დროს ნაცადი ლენინელი უცნობი ქვეყნის ნაპირზე და იწყება ძებნა იაჰუ ქომიმდან თუ რუდან, თუმცა არა გე–დან.

 ახალი ნისლა რაშებისა და ნიშა ხარების გვერდით,  არის ჩვენთან  ორპალატიანი ბლოგური სისტემა მსგავსად  ლაპუტიისა და გლუბდაბდრობისა, ლაგნაგისა და ჰუიჰნჰნმების სამეფოისი. და რჩება ყოველი ჩვენთაგანი მპოსტავი თუ წამკითხველი მიწიერი სამოთხის გარეშე და ვბრუნდებით მშობლიურ ნოთინგამსირში, რათა ვეზიაროთ ”სიბრძნეს ბალაჰვარისა”  საკუთარ ბლოგესა და პოსტებში.  და არასოდეს წავიკითხავდით ”კანდიდს” ანუ იმას რაც რომ არ უკავშირდება ოპტიმიზმს და არასოდეს ექნება მნიშვნელობა კათოლიკე ხარ თუ მართმადიდებელი პოსტვისას.

ანონიმიურობა ვერაფრით შველის აკრძალვასა და აუტოდაფეს და იყიდება კიტრი სამასგადაცილებული ლაიქითა და  პანგლოსის ოპტიმისტური ფილოსოფიის ეჭვქვეშ დაყენებითა და გაყიდვამდე წყალში ამოვლებით.

მზე კი წუხანდელივით აცხუნებს, ჯერ კიდევ არ დასცემია დედამიწას და  პორტუგალიურ ავეჯსა და კაფელს კაცი, დღეს თბილიშიც იყიდი და ბუენოს–აირესშიც. ელდორადოს ამბავი კი მხოლოდ დიდი ბლეფია, ჩელენტანოსა და …კი არ დამავიწყდა, არ მახსოვს მონაწილეობით.

ბლოგის ვოლების, ჩვენებურად კედლების ყურებზე,  ციმ–ციმ სიარულსა და შუქ–ჩრდილებზე  მომავალ პოსტებში გაგესაუბრებით.

გმადლობთ, ყურადღებისათვის!

ავტორი: გიორგი კილაძე