სამსონ ფირცხალავა

სამსონ ფირცხალავას, როგორც ნიჭიერ ჟურნალისტსა და რედაქტორს-გამომცემელს, კარგად იცნობს ჩვენი საზოგადოებრიობა. XX  საუკუნის დასაწყისის ქართულ პრესაში იმთავითვე მიიპყრო მკითხველთა ყურადღება ,,სიტყვისა“ და ,,კალამის“ ფსევდონიმებით გამოქვეყნებულმა მისმა მახვილმა პუბლიცისტურმა წერილებმა.  იგი ავტორია წიგნებისა: ,,ვინ იყო ილია ჭავჭავაძე?’’ (1914 წ.) , ,,სამაჰმადიანო საქართველო, ან ძველი მესხეთი’’(1915 წ.), ,,თამარ მეფე’’(1939 წ.), ,,ქართველთა წინაპრები და მათი მონათესავე ტომები წინა აზიაში 40-6 ს.ს.ძვ.წ’’ (1948 წ.). ნაყოფიერი იყო მისი, როგორც რედაქტორ-გამომცემლის მოღვაწეობა. სხვადასხვა წლებში რედაქტორობდა ჟურნალ-გაზეთებს: ,,გლეხს“, ,,მზეს“, ,,ფასკუნჯს“, ,,სახალხო საქმეს“. ბეჭდავდა როგორც ცნობილი მწერლების, ისე ახალგაზრდა, დამწყებ ავტორების ნაწარმოებებს, რითაც ხელს უწყობდა მათ პოპულარიზაციას. საკმარისია ითქვას, რომ ს. ფირცხალავამ 1909 წელს ,,ფასკუნჯში“ დაბეჭდა ახალგაზრდა გალაქტიონ ტაბიძის ლექსები: ,,ნიავი“, ,,ღამე“, ,,მომაკვდავი“, ,,ფიქრი“, ,,გაზაფხულის მოლოდინში“.

1902-1910 წლებში სამსონ ფირცხალავა ქ.შ.წ.კ. გამავრცელებელი  საზოგადოების მდივნად და საქმეთა მმართველად მუშაობდა. როგორც ცნობილია, ამ საზოგადოებამ შემოიკრიბა ქართველი ინტელიგენციის წარმომადგენლები, გამოსცა ქართული წიგნები, სახელმძღვანელოები, მაგრამ მათი რიცხვი იმდენად მცირე იყო, რომ ვერ აკმაყოფილებდა მკითხველთა გაზრდილ მოთხოვნილებას. სწორედ ამან აფიქრებინა მას საგამომცემლო საქმისთვის მოეკიდა ხელი. ილია ჭყონიასთან ერთად მოამზადა ს. მესხის ნაწერების ორი ტომი. პირველი ტომი გამოვიდა 1903 წ., მაგრამ ვერ გაამართლა გამომცემელთა იმედი და მეორე ტომი აღარ გამოსულა. ს. ფირცხალავამ ქ. შ. წ. კ. გამავრცელებელი  საზოგადოების დავალებით აღწერა ილია ჭავჭავაძის ხელნაწერები და ბიბლიოთეკა. მანვე შეკრიბა კრებულისათვის საჭირო მასალა და გ სალარიძესთან (ახალციხელი) ერთად 1907 წელს გამოსცა კრებული ,,ილია ჭავჭავაძის სიკვდილი და დასაფლავება“, რომელიც დღეს ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობას წარმოადგენს.

სამსონ ფირცხალავას, როგორც რედაქტორის, სახელი უკვდავყო  ნიკოლოზ ბარათაშვილის თხზულებათა  პირველმა  აკადემიურმა  გამოცემამ. შეგროვდა ავტოგრაფები, მოგონებები, ბიოგრაფიული მასალა, ნ. ბარათაშვილის ეპოქის ამსახველი  მასალა. წიგნის გამოცემას აყოვნებდა ქვეყანაში შექმნილი პოლიტიკური ვითარება. სარედაქციო კომისია თითქმის დაიშალა. გამოცემის ფაქტიური ხელმძღვანელი და რედაქტორი აღმოჩნდა მხოლოდ სამსონ ფირცხალავა, რომელსაც ჩვეული გულისხმიერებით ეხმარებოდა იოსებ გრიშაშვილი.ხელოვნების კოლეგიის შუამდგომლობითა და განათლების სახალხო კომისარიატის ენერგიული ჩარევით ნიკოლოზ ბარათაშვილის თხზულებათა პირველი აკადემიური გამოცემა 1922 წელს  მაინც დასრულდა, რასაც ქართველი საზოგადოებრიობა აღტაცებით შეხვდა.  ამ გამოცემას დღესაც არ დაუკარგავს თავისი მეცნიერული მნიშვნელობა. ეს ფაქტი კიდევ ნათელი დადასტურებაა ამ უანგარო მოღვაწის წიგნისადმი უსაზღვრო სიყვარულისა.

ავტორი: ლეილა ნანიტაშვილი

არჩილ ჯორჯაძე

ცნობილი ქართველი პუბლიცისტი, საზოგადო მოღვაწე, XIX ს. ქართველი ინტელიგენციის ერთ-ერთი თვალსაჩინო  წარმომადგენელი არჩილ ჯორჯაძე დაიბადა 1872 წლის 10 იანვარს. მამის სამსახურის შეცვლის გამო მალე ჯორჯაძეების  მრავალრიცხოვანი  ოჯახი  თბილისიდან  ქუთაისს  გადასახლდა. პირველდაწყებითი განათლება არჩილმა იქვე მიიღო. მან სწავლა თბილისის I გიმნაზიაში განაგრძო, რომლის დასრულების შემდეგ, გაემგზავრა პეტერბურგში და შევიდა უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. პეტერბურგის ჰავამ, ცხოვრების მძიმე პირობებმა უარყოფითი გავლენა მოახდინა მის ჯანმრთელობაზე და ტუბერკულოზით დაავადებული არჩილი იძულებული გახდა ვარშავაში გადასულიყო სასწავლებლად. ვარშავიდან არჩილი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების შემდეგ ისევ პეტერბურგის უნივერსიტეტს დაუბრუნდა და  ამჯერად ბუნებისმეტყველების ფაკულტეტზე   განაგრძო  სწავლა.  ამ პერიოდში ის ხარბად დაეწაფა ფილოსოფიისა და სოციოლოგიის შესწავლას;  სხვა ახალგაზრდებთან ერთად მონაწილეობდა ვოლინსკის წრეში, სადაც იმხანად მუშაობდნენ ზურაბ ავალიშვილი და სულხან ანდრონიკაშვილი. მალე არჩილი საზღვარგარეთ გაემგზავრა. ისმენდა ლექციებს პარიზის, ლონდონის უნივერსიტეტებში. 1900-იან წლებში არჩილი დაბრუნდა სამშობლოში. ამ პერიოდიდან იწყება მისი ნაყოფიერი პუბლიცისტური მოღვაწეობა. 1901 წლიდან იგი ,,ცნობის ფურცლის“ მუდმივი თანამშრომელი და ამ რედაქციის ერთ-ერთი პირველი კოლეგიის წევრი გახდა კიტა აბაშიძესთან, სამსონ ფირცხალავასთან და გიგო რცხილაძესთან ერთად.

არჩილ ჯორჯაძის წინადადებით საფრანგეთში დაარსდა გაზეთი ,, საქართველო“, ,, La Georgia’’, ქართულ, ფრანგულ და რუსულ ენებზე – თავისუფალი ორგანო, გამოდიოდა 1903-1905 წლებში, გაზეთს  რედაქტორობდა არჩილ ჯორჯაძე, უკანასკნელ ნომრებს კი გიორგი დეკანოზიშვილი. თავგანწირულმა მუშაობამ თავისი შედეგიც გამოიღო. მისი  ჯანმრთელობის მდგომარეობა  თანდათან  გაუარესდა, აქ ერთხანს Cohin-ის საავადმყოფოში იწვა, შემდეგ შვეიცარიაში წავიდა, სადაც ექიმ ს. დიასამიძის და როსტომაშვილის დახმარებით ანეტა ბაბესთან დაბინავდა. აი რას სწერდა შვეიცარიიდან კლარანსში სამკურნალოდ წასული არჩოლ ჯორჯაძე ანეტა ბაბეს: ,,… იყო დრო, როდესაც სამშობლო და მამული ჩემთვის ცარიელი სიტყვა იყო, იყო დრო, როდესაც ვითომ ღმერთს ვეძებდი, სინამდვილეში კი უიმედო, უსაგნო და უმიზნო სიცოცხლეს კი ვაჩანჩალებდი. რამდენიმე წელიწადია, ყველა ამას თავი დავაღწიე, ჩემს გულში აღმოვაჩინე ის, რაც ჩემი არ მეგონა, ადამიანი და ხალხი შემიყვარდა, ამ დროიდან, შედარებით, ბედნიერი ვარ. და ეხლა იმ მდგომასრეობაში ვარ ყველაფერი მივცე ამ აზრის განხორციელებისათვის, რომელმაც მე გამაცოცხლა.’’ როგორც უცხოეთში, ისე საქართველოში ცხოვრების დროს არჩილი ყოველთვის მატერიალურ სივიწროვეს განიცდიდა, მაგრამ  გაჭირვებისა და ავადმყოფობის მიუხედავად, სისტემატურად მუშაობდა, არ დარჩენილა არცერთი სფერო- ფილოსოფია,სოციოლოგია, რელიგია, ხელოვნება, რომ არჩილის პუბლიცისტურ შემოქმედებაში არ ასახულიყო. მისი გამოკვლევები საზოგადოებრივი აზრის ისტორიისათვის მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ქართველი ხალხის ცხოვრებაში.

არჩილ ჯორჯაძე აქტიურად მონაწილეობდა  მიხ. გედევანიშვილის თაოსნობით შემდგარ სარედაქციო კომისიის მუშაობაში, რომელმაც მოამზადა და 1914 წ. გამოსცა ი.ჭავჭავაძის თხზულებათა პირველი აკადემიური გამოცემა. თუ რაოდენ დიდმნიშვნელოვანი იყო ეს მოვლენა ქართველი ხალხის კულტურულ ცხოვრებაში და  როგორ აფასებდა მას არჩილ ჯორჯაძე, ნათლად ჩანს მის პირად წერილებში მიხეილ და იოსებ გედევანიშვილებისადმი, აგრეთვე მის ,,მის შენიშვნაში’’, რომელიც დაწერა ამ გამოცემის გამო და რომელიც დაისტამბა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 1914 წელს, თხზულებათა  V წიგნში,

სიცოცხლის უკანასკნელი დღეები არჩილმა ბათუმში გაატარა. სიკვდილამდე ორი კვირით ადრე, მეგობრებით გარშემორტყმულმა თავისი ნაწერები ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას უანდერძა. გარდაცვალებამდე ორი თვით ადრე, იგი მეგობარს სწერდა: ,, ადამიანის ბედნიერება ღვთიური ვალის ასრულებაშია. ვინც ამ ვალს ასრულებს, იგი უკვდავია და ერთვის მარადისობას, თქვენც ამ ვალს ასრულებთ და მაშასადამე, ვერც უგვანო სინამდვილე გაგიტეხსთ სულს.“   იგი გარდაიცვალა 1913 წლის 21 მარტს, ბათუმში.

ავტორი: ლეილა ნანიტაშვილი