ამბავი გაზეთ “დროების” დახურვისა და მასში ერთი გურულის უშუალო მონაწილეობისა.

1885 წლის 17 სექტემბერს მთავარმართებელ ა. დონდუკოვ-კორსაკოვის განკარგულებით აიკრძალა თბილისში ქართულ ენაზე გამომავალი გაზეთ „დროების“ გამოცემა.

დახურვის მიზეზების გაცნობა დაინტერესებულ მკითხველს შეუძლია ნელი ბოსტაშვილის სტატიაში “რატომ დაიხურა გაზეთი” (“დროება”? : [ივანე მაჩაბელი და მეფის ცენზურა] / ნელი ბოსტაშვილი // საისტორიო მოამბე. – , 1991. – N61-62. – გვ.262-287.)

თუ რამე დამეჯერება, სტატია ბევრი რამის გამო არის მეტად საინტერესო, თუმცა, ამჟამად (ვის თუ არა, მე) მხოლოდ „ილიასა და გურულების” კონტექსტში მაინტერესებს და მაინც, გვერდს ვერ ავუვლი გაზეთის დახურვის მიზეზებზე საუბარს.

სტატიაში ვკითხულობთ:

„ თუ რამდენადაა გაღვივებული გაზეთ „დროებაში“ მთავრობის საწინააღმდეგო სული და მავნე მიმართულება, კარგად ჩანს იმ სტატიების ჩამოთვლით, რომლებიც მომიტანა კავკასიის საცენზურო კომიტეტმა და რომლებიც სხვადასხვა დროს წარდგენილი იყო ამ გაზეთში გამოსაქვეყნებლად, მაგრამ ცენზურის მიერ არ იყო დაშვებული:

ა. სახელწოდებით: „რა დროს ბოდიშია“, მიმართულია ქართველ თავადაზნაურთა გასაღიზიანებლად გლეხთა ფენების წინააღმდეგ.

ბ. სეპარატისტული ხასიათის მოწინავე წერილი, რომელიც მოუწოდებს, რომ ხელები ჩასჭიდონ ერთმანეთს.

ვ. ლექსი სათაურით „№ ქალწულს“, სადაც რუსეთი წარმოდგენილია ჩრდილოეთის ცივი ქალწულის სახით, რომელსაც წინადადება ეძლევა ჩამოშორდეს, მოსცილდეს ჩვენს ქვეყანას (საქართველოს).

გ. ვარსკვლავებით აღნიშნული ლექსი მოუწოდებს ქართველ ხალხს აჯანყებისაკენ.

დ. მოწინავე წერილი ყველაფერი ქართულის აუცილებელი შესწავლის შესახებ, რათა აღდგეს ეროვნულობა.

ე. სტატია „შეერთებული ქვეყნების მმართველობის სხვადასხვა სისტემა“, მიმართული მთავრობის წინააღმდეგ საქართველოსთან ურთიერთობაში.

ვ. ლექსი „მწყემსი“, რომელშიც ურიგოდაა აღწერილი მეფე და მისი ქვეშევრდომები.

ზ. სიმღერა: „ვინა სთქვა საქართველოზე, რომ ეს ლომის ბოკვერი უკვე კვდებაო“, მოუწოდებს ყველას შეერთებისა და მტრის წინააღმდეგ იარაღის ასხმისაკენ.

თ. სტატია: „გორის მაზრის სატრაპები“, ურიგოდაა აღწერილი მაზრის უფროსის და მისი ქვეშევრდომი მოხელეების მოქმედება.”

სიმართლე გითხრათ არცთუ დიდხნიანი ძიების შემდეგ ვერც „მაზრის უფროსის და მისი ქვეშევრდომი მოხელეების მოქმედებას” გავეცანი და ვერც ზემოთ ჩამოთვლილ სხვა სტატიებსა და ლექსებს.

ვერ გაცნობილებს შორისაა სიმღერა „ვინა სთქვა საქართველოზე, რომ ეს ლომის ბოკვერი უკვე კვდებაო”, რომელიც ივანე მაჩაბელს უნდა ეკუთვნოდეს (იხ. სტატიის ეპიგრაფი”), თუმცა, ერთი „ძალიან მაგარი” ლექსი, რომ არ გამხსენებოდა, შეუძლებელი იყო.

ლექსის ავტორი, ბაჩანა რაზიკაშვილია. ლექსს სრულად, არა, მაგრამ დასაწყისს აუცილებლად შევახსენებ მკითხველს:

„ვინა სთქვა საქართველოზე,

„ეგ არის ლომი კვდებაო,

ჩაუხდა ბედის ვარსკვლავი,

მალე მზეც გაუქრებაო,

თავს დასტრიალებს ყორანი,

დასჩხავის ზედიზედაო?!“

თვალთამც დაჰბზარვენ ყორანნი,

გამაგრდი, ქართლის დედაო!

ბევრმა გვიქადა კვლავაცა,

ბევრმა იუბნა ესაო,

ბევრმა გვიკრიჭა კბილები,

ჩუმად ფრანგული ლესაო.

ცუდად წაუხდათ ქადილი,

ვერრას გამოჰრჩნენ ვეფხვსაო,

ლეკვები წამოეზარდნენ,

მტრებზედ ილესენ ბწკლებსაო,..”

დარწმუნებული ვარ, მკითხველს არ გამორჩენია ვეფხვის არა, მაგრამ მაინც, ბრჭყალები.

ბაჩანა ამ დროს ლამის 20 წლისაა და დანამდვილებით ვიცით, უკვე გამოქვეყნებული აქვს რამდენიმე ლექსი, მათ, შორის, რაც ახლა მახსენდება, „მუხა“ და „სიმღერა, მაგრამ რასაც ვერაფრით „გავიხსენებ“ არის პასუხი კითხვაზე: ნეტა, სად გაეცნო ბატონი ბაჩანა ივანე მაჩაბლის ცენზურის აკრძალულ ლექსს?!

დამეთანხმეთ, კითხვა საინტერესოა, თუმცა, პასუხი არც „გუგლში“ არსად ჩანს, არც ეროვნული ბიბლიოთეკის ელბაზებსა და კოლექციებში და სავარაუდოდ, უახლოეს მომავალში ვერც გავიგებ და არც მეცოდინება.

სულ სხვა ცოდნა მაქვს, ზემოხსენებული სტატიის დახმარებით და თქვენც გიზიარებთ:

„გიორგი ქართველიშვილი, ივანე მაჩაბელი და ილია ჭავჭავაძე ბეჭდვითი სიტყვის მთავარი სამმართველოს სახელზე 22 აგვისტოს შედიან განცხადებით, რომ რედაქტორად დანიშნონ ყოველთვიური ქართული ჟურნალის „ივერიის“ რედაქტორი ილია ჭავჭავაძე. ,მაგ: რომ რუსი მოხელეებისათვის კარგად იყო ცნობილი, რომ „დროების“ და „ივერიის“ ტონი და მიმართულება ერთმანეთისაგან არ განსხვავდებოდა. მართებულად წერს ვახტანგ ჭელიძე ნაშრომში „ცხოვრება ივანე მაჩაბლისა“ (გვ. 154), რომ „იმ წლებში „ივერიასა“ და „დროებაში“ გამოქვეყნებულ ბევრ წერილს, ხელმოწერას თუ არ დახედავ ან, მითუმეტეს, თუკი სულაც არა აქვს გვარი მოწერილი, ვერც გაარჩევ-ილიას ეკუთვნის, თუ მაჩაბელს. ივანე მაჩაბელმა ერთბაშად შეითვისა ილიას წერის მანერაც კი. მისი წერილებიც გამოირჩევიან პირდაპირობით, გაბედულობით, სამართლიანობით, დაუნდობლობამდე მისული მოურიდებლობით“. ეს ყველაფერი კარგად იყო ცნობილი მათთვის, ვისაც ჯერ არს”…

კიდევ ერთი გურული გავიხსენე ამჯერზე – მწერალი, მთარგმნელი, რედაქტორი, გამომცემელი, რომ იტყვიან უბრალოდ, „მაგარი კაცი“ (სულ რომ არაფერი იცოდე მის შესახებ ნათქვამის სისწორეში მხოლოდ „ანდერძი“ დაგარწმუნებს!, რომ იცოდეთ, როგორ მიჯრით და სიამოვნებით წავიკითხე „ქართლის ქრონიკების“ 4 ტომი და „ცხოვრება ივანე მაჩაბლისა“, 1988 წელს!) ვახტანგ ჭელიძე და ვისაც კიდევ ბევრჯერ გავიხსენებ “ჩემი ილიას ” წერისას, განსაკუთრებით თუ გავბედე და ილია და ივანე მაჩაბლის ურთიერთობას შევეხე.

ჰო, მხოლოდ შევეხე და არა, მიმოვიხილე…

შესაშური მოთმინება გაქვს, გაზეთ „ალიონის” მკითხველო…

ამდენი ხანია „მკითხულობ“, ე.ი მისმენ და მშვიდად ელოდები როდის გამცნობ, თუ რა კავშირი აქვს უკვე ნათქვამს „ილია და გურულების” ურთიერთობასთან.

აქვს და დარწმუნებული ვარ, შენც არ გეპარება ამაში ეჭვი: განა მიუხედავად არც თუ თანმიმდევრული თხრობისა მთავარ სათქმელს (ლირიკულ და არც თუ ლირიკულ გადახვევები რომ იქნებოდა, განა წინასწარ არ გაგაფრთხილე? ორი „განა! რა ამბავიაო თუ გაიფიქრე გიბოდიშებ, რა ვქნა, დიდი მცდელობა დამწირდა, ვიდრე ასე უშუალოდ მომემართვა შენთვის,,. მოკლედ, მგონი მოვახერხე და შევძელი ამ ბოლო დროს ზუსტად ისე ვწერ, როგორც ვლაპარაკობ”) თუნდაც ერთხელ ავუარე გვერდი?!

არა, და არც ახლა ვაპირებ, ენდე!

„დროების” დახურვის კიდევ ერთ და ჩემი აზრით, არც თუ უმნიშვნელო მიზეზს გაგახსენებ/გაგაცნობ და ყველაფერს უჩემოდაც მიხვდები!

ილია ჭყონიას სტატია („გურიის ცხოვრებიდამ”. (გაზეთი „დროება“, 1885. 3 ივლისი. № 140). უნდა გაგახსენო გაზეთ „ალიონის“ მკითხველო.

გახსენება 1 ქალბატონ ნელის სტატიაშიც შეიძლება და თავად „დროების” მითითებულ ნომერშიც, თუმცა, მინდა, როგორც უკვე მრავალჯერ, გთხოვ, თუ დაგაინტერესდი ეროვნული ბიბლიოთეკის “მამარდაშვილის ციფრული კოლექციებში” გაეცანი შესაბამის ბმულზე (იხ.http://www.nplg.gov.ge/…/HASH6087a2318e2ddd9fe1353b…), მიზეზი ერთადერთია, დიდი შრომა გვაქვს ჩადებული მე და ჩემ რამდენიმე კოლეგას “მამარდაშვილის კოლექციის“ ახალი სიცოცხლისთვის და მინდა ბევრმა გაიცნოს!

რას ვიზამ, მეც ადამიანი ვარ და მეც ნებისმიერი ადამიანივით მჭირდება მოტივირება ანუ ზომიერად შექება!

… და ვიდრე ჩემი მოტივირებისთვის (შექებაზე, მეორედ ენას როგორ დავძრავ?!) შესაბამის სიტყვებს ეძებ მე „გურიის ცხოვრებიდამ“ ერთ აბზაცს მოვიტან ჭაშნიკად:

„იქ სადაც გურიის ტურფა მთა-მინდვრებზე მწვანე ნაპირებთ შორის ვეფხივით მოხტის ქვებიდან ქვებზე ანკარა ბჟუჯი (ვახუშტის „ხინოს წყალი“) და მას სამხრეთის გორიდან ზვავობით დასცქერს მედიდური მონასტერი შემოქმედისა, ე. ი. მონასტრისავე სახელით წოდებულს სოფელს შემოქმედში მოხდა იმგვარი შემთხვევა, რომელსაც საშუალო საუკუნეთა ისტორიაში უნდა ჰქონოდა ადგილი და არა მეცხრამეტე საუკუნის ღამლევს გაზეთის სვეტებზე. ერთ მშვენიერს ივანობისთვის დილას ცხრა წლის „გაუპუტკნული“. მაგრამ „ვაშლლოყებიანი“,შავთვალწარბა და თეთრ – წითური გლეხის ვაჟი ტყეში შევიდა ფიჩხის „მოსახიკად“ (შესაგროვებლად), მოხიკა შეაგროვა) კიდეც, ერთს ადგილს დააგროვა და მერმე … მერმე კაცმა არ იცის, სად წავიდა სადაური, სად აღეფხვრა საღით ძირი. იციან მხოლოდ, რომ ცას არ აუტაცნია, ქვესკნელს არ ჩაუყლაპავს, წყალს არ წაუღია და ნადირს არ შეუჭამია. ის ერთი ხმა, რომელსაც ერისას უწოდებენ და ღვთისას უდრიან ,ასე მოგახსენებთ, რომ იგი ტყვედ გაჰყიდესო! ტყვედ თუ გაჰყიდეს, მაშინ არ იქნება გასაკვირველი, თუ რატომ ვერ მიაკვლია ამ საარაკო შემთხვევის მსხვერპლის კვალს ადგილობრივმა გამგეობამ: ამგვარ შემთხვევაში თავდაპირველ გამოსაძიებლად ლეკოკია საჭირო და არა ყბაში ტყაპასანის წყალობით წინ წაწეული …”.

„ყბაში ტყაპასანის წყალობით” არა, მაგრამ ჩვენც წავიწიოთ წინ…

თავად ილია ჭყონიას მოსაზრება მინდა გაგაცნოთ „დროების” დახურვასთან დაკავშირებით, რისთვისაც ჟურნალ “მნათობში” (ჟურნალი მნათობი N8-9 აგვისტო-სექტემბერი 1928) გამოქვეყნებული სტატიის „ჩემი დღე და სოფელი“ გასხენება მოგვიწევს.

„1885 წ. მთავარ-მართებლის დონდუკოვ-კორსაკოვის მიზეზით დახურეს გაზეთი „დროება“ და მით მარჯვენა ხელი მოჰკვეთეს ივ. მაჩაბლის გავლენას და მოღვაწეობას. – უშუალო მიზეზი გაზეთის დახურვისა იყო ორი ფელეტონი: ერთი თვით ივ. მაჩაბლის და მეორე ამ პწკრების დამწერის. – პირველში მაშინდელი მეფის ნაცვალი დონდუკოვ-კორძrms :19ი და ხშირათ პროვინციებში საქეიფოთ მიმოსვლის მოყვარული ალეგორიუITifდ გამოყვანილი იყო დათვად, რომელიც ეწვევა შუა ბაზარს, სადაც შეივლის თაფლის კასრებით სავსე ბინებში, სტეხს კასრებს და სვლეპს თაფლს რამდენსაც შესძლებს.

მეორე ფელეტონში გამოყვანილი იყო ოზურგეთის პოლიცია—მაზრის უფროსი— ხოჯად, ხოლო მისი პრისტავი — მოლად.

– პირველმა აალაპარაკა მთელი ტფილისი და შემდეგ მთელი საქართველოც, ხოლო მეორემ ოზურგეთი გურიანად“

რაც შეეხება ილია ჭყონიას ბიოგრაფიას, დაინტერესებული მკითხველი საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონიდან და ვიკი-ენციკლოპედია „ბიბლიოვიკიდან“ გაეცნობა.

საინტერესო ბიოგრაფიის კაცია, მენდეთ!

ავტორი: გიორგი კილაძე

ამბავი არა მხოლოდ ლევან, პეტრე და იაკობ ზუბალაშვილების სახალხო სახლთან დაარსებული სამკითხველოსა

1906 წელს ქშწკგ საზოგადოების ისტორიაში უპრეცენდენტო ამბავი მოხდა. სწორედ ამ წელს ძმები ზუბალაშვილები საზოგადოების საპატიო წევრად აირჩიეს.

თავად ფაქტი კიდევ ერთი რამითაა განსაკუთრებული, მოყოლებული 1880 წლიდან, როდესაც პირველი საპატიო წევრი იქნა არჩეული, არ ყოფილა შემთხვევა, როცა არა თუ ძმები, არამედ სამი წევრი (გამონაკლისია 1896 და 1904 წ.წ., აქვე შეგახსენებთ, 1896 წელს იყვნენ არჩეულნი: ილია, აკაკი და ეპისკოპოსი ალექსანდრე ოქროპირიძე; რაც შეეხება 1904 წელს ამაზე მოგვიანებით ვისაუბრებთ.) აერჩიოთ.

და მაინც რამდენი იყო ძმა ქშწკგ საზოგადოების საპატიო წევრი?

სამი?

იქნებ ოთხი?

მოდით, ამაზე კიდევ უფრო მოგვიანებით ვისაუბროთ… ახლა კი ლირიკულად გადავუხვევ კიდევ ერთხელ…

ძმები ზუბალაშვილების შესახებ პირველად მამამ მიამბო. კარგად მახსოვს რუსთაველიდან მარჯანიშვილისკენ მივდიოდით. მარჯანიშვილის თეატრს რომ ჩავუარეთ, თეატრის უზომოდ მოყვარულმა მამამ შემაჩერა და მითხრა: „გიო, ეს შენობა ძმებმა ზუბალაშვილებმა ააშენეს და ქალაქს საჩუქრად გადასცესო”.

წარმოგიდგენიათ რა დაემართა 12 წლის ბიჭს, რომელსაც უნდა გაეაზრებინა ჯერ ამოდენა შენობის საკუთარი სახსრებით აშენება და მერე ქალაქისთვის უფულოდ გადაცემა?!

მე ვერაფრით წარმოვიდგინე.

შენობას კიდევ ერთხელ შევავლე თვალი და ნაბიჯი გადავდგი.

მამაც ჩემთან ერთად დაიძრა. ზუბალაშვილებზე საუბარი არ გაუგრძელებია, ბევრი ამბავი თუ ისტორია მოჰყვა, რაღაცნაირად, თითქოს ამბიდან ამბავზე, ისტორიიდან ისტორიაზე ზუსტად ისე გადადიოდა, როგორც მე ჩემს წიგნში. უჩვეულო თხრობა იყო მამისთვის და მაინც ძალზე საინტერესო.

ბევრი ისტორიიდან ცოტაღა მახსოვს…

ერთი რომ არ ვთქვა ვერაფრით ვახერხებ: „მარჯანიშვილმა მარჯანიშვილის თეატრი ქუთაისში დაარსა და მერე მთელი თეატრი აქ გადმოვიდა”. – თქვა მამამ და ნაბიჯს აუჩქარა.

მე რატომღაც უკან მოვიხედე და კიდევ ერთხელ შევავლე თვალი თეატრის შენობას.

მამას ძალიან უყვარდა ქუთაისი…

ჩემი მთელი ახალგაზრდობაა -ამბობდა ხშირად და  ბევრს ჰყვებოდა ქუთაისზე, განსაკუთრებით სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში.., ვუსმენდი და  გარდაცვალებიდან ორიოდე წლის შემდეგ ძველი ქუთაისი ფეხით შემოვიარე!

თბილისში ვბრუნდები და გაზეთ „ივერიის “1905 წ. 25 მაისის 84-ე ნომრის გვერდზე, სტატიაში „ახირებული მოთხოვნა” ვკითხულობ:

„ქალაქის საბჭომ 19 მაისის კრებაზე, სხვათა შორის, განიხილა ცნობილ ქველმოქმედ ძმათა ზუბალაშვილების წინადადება — მიიღოს ქალაქმა განსვენებულის კონსტანტინე ზუბალაშვილის სახელობაზე აგებული სახალხო სახლი—თეატრი.

ხსენებული უზარმაზარი შენობა ზუბალაშვილებს დასჯდომიათ 300,000 მან. და ეგოდენ ძვირფასი სახალხო განძი, კულტურული ტაძარი გრძნობა-გონების განვითარებისათვის, ქველმოქმედ ზუბალაშვილებმა ქალაქ ტფილისს უფეშქაშეს.

ქალაქის საბჭოს უდიდეს მადლობის მეტი რაღა ეთქმოდა, მაგრამ დახე ადამიანის უმადურობას… თურმე, ნუ იტყვით, საბჭოს არაფრად ეჭაშნიკა ზუბალაშვილის ყოვლად მართებული ორგანიზაცია სახალხო სახლის მართვა-გამგეობისა.

საქმე ის არის, რომ ზუბალაშვილები საჭიროდ და სამართლიანად სცნობენ, რომ ხსენებულ სახლს განაგებდეს ქალაქის მოურავის თავმჯდომარეობით განსაკუთრებული კომიტეტი, რომლის წევრებადაც მოწვეულ იქმნებიან ქალაქის საბჭოს ერთი წარმომადგენელი, სომხურ და ქართულ დრამატიულ საზოგადოებათა მიერ ქალაქის ხმოსნებში არჩეული თითო კაცი, სიფხიზლისა და სახალხო კითხვების საზოგადოებათა თითო კაცი და ერთიც თვით ზუბალაშვილებისაგან დანიშნული წევრი.

ამ ექვსმა დაწესებულებამ კანდიდატები უნდა დაასახელოს, ხოლო საბჭო ამტკიცებს კომიტეტის წევრთ. ყოველ ორი წლის შემდეგ კომიტეტის წევრნი იცვლებიან. საბჭოვე ამტკიცებს ხარჯთ-აღრიცხვას, ხოლო ყოველივე შემოსავალი ქალაქის საკუთრებას შეადგენს.

როგორც მკითხველი ხედავს  ამაზე უფრო ხელსაყრელი პირობა ქალაქისათვის წარმოუდგენელიც არის. მესამედ მილიონად ღირებულ ქონებას გთავაზობენ და ამ ქონების და მის შემოსავლის სრული ბატონ-პატრონი და ბრძანებელი შენა ხარ! მეტი რაღა გინდა? – მაგრამ… მაგარი ის არის, რომ კაცის თვალი ხარბიაო, ნათქვამია, და ჩვენი ქალაქის საბჭოს თვალი ხომ ნამეტნავად: რამდენი წევრიც სხვადასხვა დაწესებულებებს ეყოლება, იმდენი წევრი, საბჭოსაც უნდა ჰყავდესო, გაიძახოდნენ ჩვენი ქალაქის მადა-აშლილი „მამები“ და კიდევაც ასეთი დადგენილება მიიღეს.

მერე რადაო? იმად, რომ საბჭომ ჩვეულებრივი „ნათლიმამობა“ გაუწიოს ხოლმე „ახლო პირებს“, რომელნიც, უეჭველია, „ხარჯთ-აღრიცხვას გაამართლებენ“… „ ჩვენ ძალიან ვეჭვობთ, რომ ასეთის ახირებულ სურვილით, ცალმხრივის და შეუფერებელ ნდომით ძმათა ზუბალაშვილებს შეაცვლევინონ ყოვლად მართებული და დიაღაც კანონიერი წინადადება.”

სტატიას ხელს აწერს „სცენის მოყვარე.”, რომელიც ვალერიან გუნიას ფსევდონიმი გახლავთ.

დროა, სტეფანე ზუბალაშვილის ბიოგრაფიიდან ერთი არცთუ ვრცელ ამონარიდი მოვიყვანო… მეტად საინტერესო ფაქტზე მოგვიწევს ფიქრი, განსაკუთრებით კოლეგებო…

ამასთან, ეჭვი რომ არ შეგეპაროთ ნათქვამის სისწორეში ნათქვამს ბმულსაც ვურთავ…

„1906 წელს ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ იაკობ, ლევან, პეტრე და სტეფანე (გარდაცვალების შემდეგ) ზუბალაშვილები საზოგადოების საპატიო წევრებად აირჩია, ხოლო 1912 წელს ოთხივე ძმა ქალაქ თბილისის საპატიო მოქალაქეები გახდნენ. (http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00018128/) “

ასე რომ, კიდევ უფრო უპრეცენდენტო ამბავთან გვაქვს საქმე!

კიდევ ერთი კითხვაც და სახალხო სახლთან დაარსებული სამკითხველოზეც ვიტყვი რამდენიმე სიტყვას…

კითხვა ასეთია…

სულ რამდენი საპატიო წევრი ჰყავდა ქშწკგ საზოგადოებას?

23?

იქნებ 24 და მე ამის შესახებ არაფერი ვიცი…

აი, დაპირებულ სახალხო სახლთან დაარსებულ სამკითხველოზე საუბრის დრო რომ მოვიდა დანამდვილებით ვიცი.

ვიცი  და ამიტომ, ჩემგან ბევრჯერ ნახსენებ „საბიბლიოთეკო საქნე საქართველოს“ 305-ე გვერდზე გადავინაცვლებ და საინტერესო ინფორმაციას სათქვენოდაც წავიკითხავ:

„წ.-კ. საზოგადოების ნაძალადევისა და პუშკინის სახელობის ბიბლიოთეკის შემდეგ ყველაზე ღირსშესანიშნავი 1909 წელს ძმების ლევან, პეტრე და იაკობ ზუბალაშვილების სახალხო სახლთან დაარსებული სამკითხველო იყო. ძმების ზუბალაშვილების სახალხო სახლი ქალაქის ერთ-ერთ ცენტრალურ ადგილას მდებარეობდა (ამჟამად კ. მარჯანიშვილის სახ. თეატრი), რომლის მიზანი იყო სხვადასხვა სანახაობითი საქმიანობის წარმოება და კულტმასობრივი ღონისძიებათა გამართვა ქალაქის მოსახლეობის ფართო ფენებისათვის. ამდენად, ბიბლიოთეკა აქ ერთგვარად წამყვან როლს თამაშობდა და მას განსაკუთრებულ ყურადღებასაც უთმობდნენ.

გახსნის მომენტისათვის ბიბლიოთეკაში სულ 3438 წიგნი იყო. იგი დროთა განმავლობაში იზრდებოდა და 1917 წლისათვის მისმა ფონდმა 13024-ს მიაღწია. აქ თავს იყრიდა როგორც ქალაქის დაბალი ფენების წარმომადგენლები, ისე საშუალო ინტელიგენცია. იგი კარგი საშუალება იყო რევოლუციურად განწყობილი პირების შეხვედრებისა და თავშეყრისათვის.

ამ ბიბლიოთეკის ფონდის მრავალფეროვნებასა და სიმდიდრეზე, მუშაობის მაღალ კულტურაზე მეტყველებს ის ორი კატალოგი, რომელიც 1910 (Систематический каталог Публичной библиотеки городское го народного дома, им. К. Я. Зубалова. Тб., 1910.) და 1916 (Систематический каталог Публичной библиотеки городского народного дома им. К. Я. З убалова. Тб., 1916) წლებში იქნა გამოცემული ბიბლიოთეკის მიერ.“

ავტორი : გიორგი კილაძე

ამბავი „ეტნოგრაფიული განხილვა ძველთა და ახალთა კაპადოკიის ან ჭანეთის მკვიდრთა მოსახლეთა“ გაციფრულებისა და გარდაცვლილი ორი არაჩვეულებრივი კოლეგის გახსენებისა

ამბავი შორიდან, პატარა, მაგრამ მნიშვნელობანი  წერილიდან ერთი ამონარიდის  გაცნობით უნდა დავიწყო და ვიდრე დავიწყებდე წერილის ავტორიც და ადრესატის უნდა გავიხსენო მე და გავახსენო მკითხველს.

წერილის  ავტორი ილია ჭავჭავაძეა…

ადრესატი – ვასილ მაჩაბელი

დაწერის თარიღი  – 1877 წლის 10 მარტი

„…ჩვენი დავით იესეს ძე ჩუბინოვი ნახე. გაზეთი მოვართვი, როგორც ჩვენს უხუცესს მწიგნობარსა. ჰსთხოვე ჩემ მაგიერ, ლაზისტანზედ რომ რუსულად ნაწერი აქვს, გამომიგზავნოს, მე თვითო ვჰსთარგმნი და ისე დავბეჭდავ. შენი ჭირიმე, ამ წიგნის მიღებისვე უმალ მიდი და ჩემ მაგიერ ჰსთხოვე, მალე გამომიგზავნოს. დაპირებულიც არის…“.

სიმართლე გითხრათ არ ვიცი, დაპირებული  ვასილ მაჩაბლის ჩარევის შემდეგ ასრულდა თუ მანამდე, მაგრამ ფაქტია, გაივლის სულ  რამდენიმე თვე და 1877 ივნისში ხსენებული „ნაწერი“ (დავით ჩუბინაშვილის ნარკვევი „ეტნოგრაფიული განხილვა ძველთა და ახალთა კაპადოკიის ან ჭანეთის მკვიდრთა მოსახლეთა“) პეტერბურგიდან თბილისში გამოგზავნილიცაა, თარგმნილი და პირველი ნაწილი გაზეთ  „ივერიის“ მეთოთხმეტე ნომერში დაბეჭდილიც და გავრცელებულიც და შეიძლება კი ვცები მაგრამ… თუ სამეცნიერო წრეებს არ ჩავთვლით დასავიწყებლად გამეტებულიც…

სიტყვაზე მენდეთ, ხსენებული წიგნის გაციფრულების საქმე რომ წამოვიწყე ცოტამ თუ იცოდა ხსენებული ნარკვევის არსებობა, წაკითხვაზე არაფერს ვამბობ… ერთი-ორი თუ იქნებოდა დასტურ ვამბობ!

დასტურ ვამბობ იმასაც, რომ  2019 წელს,  საქართველო, მთელი თუ არა, გარკვეული ნაწილი ქშწკგ საზოგადოების 140 წლის იუბილესთვის ემზადება. არც საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა/National Library of Georgia გახლდათ გამონაკლისი გარკვეული ნაწილთა შორის. სამეცნიერო-პრაქტიკულ, ხაზს ვუსვამ, სამეცნიერო-პრაქტიკულ და არა, მხოლოდ სამეცნიერო, კონფერენციის ორგანიზება სულით, გულით და კიდევ თუ რამით შიძლება ბიბლიოთეკარმა, ჩვენმა კოლეგამ ბატონმა გურამ თაყნიაშვილმა ითავა. ითავა და საქმესაც ბოლომდე მიიყვანდა (ბატონი გურამი და ბოლომდე არ მიყვანილი საქმე?!) რომ არა მოულოდნელი გარდაცვალება.

გადაუჭარბებლად ვამბობ, მართლაც საოცარი კაცი ბრძანდებოდა ბატონი გურამი, დარწმუნებული ვარ მსგავს კაცებზე დაკვირვებამ ათქმევინა ილიას „მხოლოდ დიდ-ბუნებიანთა კაცთა თვისებაა ერთხელ რწმენილი და აღიარებული გაიხადონ თავის სიცოცხლის საგნად და მის ქვეშ დაუგონ თავისი ცხოვრება, და თუ საჭიროება მოითხოვს, შესწირონ თავი თვისიცა, ნიშნად იმისა, რომ ჭეშმარიტება მეტად უღირს, ვიდრე საკუთარი თავი და საკუთარი სიცოცხლე.“

სწორედ ასეთ კაცზე ვსაუბრობ ახლა და კიდევ ერთხელ ვიმეორებ საოცარი კაცი ბრძანდებოდა ბატონი გურამი,(არ დამავიწყდეს გითხრათ, დიდხანს და ბუნებრივია, იმხანადაც ბიბლიოთეკათმცოდნეობისა და სტანდარტების განყოფილებას ხელმძღვანელობდა, ჟურნალ “საქართველოს ბიბლიოთეკის” მთავარი რედაქტორის მოადგილეც იყო ამავდროულად.)

ეგ. იყო ყველაფერი ახლისა და პროგრესულის ამთვისებელ-გამზიარებელი ტელეფონს ფაქტობრივად არ იყენებდა… როგორც ახლა ვამბობთ,  პირადი კომუნიკაცია ერჩივნა საქმის დასაწყებად. არ დაიზარა (სიზარმაცე და ბატონი გურამი?!), სამუშაო სივრცეში თავად მეწვია და კონფერენციაში მონაწილეობა შემომთავაზა, სიამოვნებით დავთანხმდი ( ბატონი გურამისთვის უარი თქმა?!). თემის სათაურიც “ქშწკგ საზოგადოების საპატიო წევრები მ. მამარდაშვილის სახელობის ციფრული კოლექციებში,” იქვე შევუთანხმე და სპეციალური ქვეკოლექციის “ქშწკგ საზოგადოების საპატიო წევრების” სახელდახელო ვერბალური მოდელი კონტურის მოვუხაზე.

შევატყვე „მაგრად ესიამოვნა”…

დროა, კოლექციაზეც ვთქვათ რამდენიმე სიტყვა..

ქშწკგ საზოგადოებას სულ 26 საპატიო წევრი ჰყავდა, და მათი დიდ უმრავლესობა მწერალი გახლდათ. გადავწყვიტე  სულ ახლახან ხსენებულ ქვეკოლექციაში საპატიო წევრების ნაწარმოებები გამეთავსებინა. არა, არ მოგესმათ, უნდა „გამეთავსებინა“ .. მხოლოდ და მხოლოდ მე უნდა „გამეთავსებინა“.   ქვეკოლექციის შექმნა და მასში ბიოგრაფიების,  ნაწარმოებების განთავსება ორ ეტაპად  ჩავიფიქრე.  პირველ ეტაპზე მე თავად შევარჩევდი ნაწარმოებებს, მეორე ეტაპზე – მკითხველი შეარჩევდა, რომ იტყვიან არც მე და არც ჩემი რომელიმე კოლეგა „არაფერ შუაში იქნებოდა“.

პირველი ეტაპი, დავით ჩუბინაშვილით ზემოთ ხსენებულ ინარკვევით დავიწყე… არ დაგავიწყდეთ,  სწორედ დავით ჩუბინაშვილით იწყება “ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების საპატიო წევრების” ბაზა ეროვნული ბიბლიოთეკაში და სწორედ დიდი მეცნიერია საზოგადოების პირველი საპატიო წევრი!

პირველი საპატიო წევრის ბიოგრაფიაც მინდა გავახსენო მკითხველს. გასახსენებლად შორს წასვლა როდი მომიწევს – ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონს  მივაკითხავ.

მივაკითხავ და  ბიოგრაფიულიმონაცემებთან ერთად  ბიბლიოგრაფიასაც გავეცნობი და

აქ მოვიტან:

ჩემს მიერ ხაზგასმული რუსულ ენაზე შეიქმნილი ნარკვევი, როგორც უკვე ვთქვი ილიამ

 თარგმნა და დაბეჭდა…

ჩემი გარდაცვლილი კოლეგის, ქალბატონ ჟანას ჟანა ქვათაძე გახსენების დროა!

დროა, რადგამ ქალბატონ ჟანას აქვს ლომის წილი “ეტნოგრაფიული განხილვა ძველთა და ახალთა კაბადოკიის ან ჭანეთის მკვიდრთა მოსახლეთა (ავტორი). – თბილისი, 1877. – 48გვ.” დოკუმენტურ. ფაილად გაციფრულების საქმეში!

ყველაფერი ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიბლიოთეკათშორისი აბონიმენტის განყოფილებაში ჩემი სატელეფონო ზარით დაიწყო, ციფრული ბიბლიოთეკა ივერიელი / Iverieli Digital-სა და ფონდების კონსერვაციისა და რესტავრაციის განყოფილებაში გაგრძელდა და ქართველოლოგიის განყოფილება Department of Kartvelology-ში დაგვირგვინდა.

სწორედ ქართელოლოგიის განყოფილების უფროსი ბრძანდებოდა იმხანად ქალბატონი ჟანა და სხვებს კი არ მოუყოლიათ, თავად ვნახე როგორ აკეთებდა წიგნის კორექტურას თავად!

ნათელი და სანთელი კოლეგებო!!!

p.s

ქალბატონ ჟანაზე საუბრისას, კიდევ ერთხელ გამახსენდა ილიას ნათქვამი…

ავტორი: გიორგი კილაძე

ამბავი სასოფლო ბიბლიოთეკებში წიგნების დარიგებისა, ჩვენებური „ეკვილიბრიუმისა” და რადიოს ორ ეთერში ჩემი „გამოჩენისა”… 

„მატიანეს” კალენდრით 1880 წლის 4 ნოემბერია. ილია „თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … იღებენ დადგენილებას, რომ საზოგადოების მიერ ნაყიდი წიგნებიდან ორ-ორი ეგზემპლარი დაეგზავნოს ყველა სასოფლო ბიბლიოთეკას…” ამ, ჩემი და ბევრი სოფლის, წიგნისა და ბიბლიოთეკის მოყვარული, აზრით მნიშვნელოვან ამბავს სათანადოდ გამოეხმაურა. გაზეთი „დროება” (1880, 7 ნოემბ. № 235, გვ. 3.), სადაც შავით თეთრზე, უფრო ყვითელზე, შეგვიძლია წავიკითხოთ:

“წერა-კითხვის საზოგადოება

4 ნოემბერს, საზოგადოების მმართველობის სხდომამ მიიღო შემდეგი გადაწყეტილება.

 1) ბათუმის სკოლის მასწავლებლად დაინიშნა ბ. ალექსანდრე ნანეიშვილი, მედიკური აკადემიის სტუდენტი.

 ამაზე ეცნობა ბ. ნანეიშვილს ტელეგრამით.

2) თავ. რაფიელი ერისთვისაგან დასაბეჭდათ წარმოდგენილი ქრისტომატია, „სკა” გადაეცა განსახილველათ კამისიას, რომლის წევრათ დანიშნულ იქმნენ: გ. ე. წერეთელი , ბ. პ. უთურგაული, თ. დ. ჟორდანია და  პ. პ. უმიკაშვილი. კომისიამ თავისი ჰაზრი უნდა წარმოუდგინოს მმართველობას 1 დეკემბრამდის.

 3) სოფლის სკოლას უნდა გაეგზავნოს შვიდ ას ოთხმოცდა შვიდი მანეთის წიგნები და სწავლის ნივთები სად რა გაეგზავნოს ამის ამორჩევი მმართებლობამ მიანდო ბ. ბ. გოგებაშვილს და მეუნარგიას.

 4) ახლად გახსნილი თბილისის სა ხალხო სკოლაში ათი ღარიბი ყმაწვილები მიღებულ იქმნას მუქთათ.

 5) დაადგინეს: მიეწეროს ბორის სემინარიის დირექტორს უ. სემიონოვს, რომ საზოგადოების სტიპენ დიანტებს, ამ ჟამად, მმართებლობა ვერ მიუმატებს მათგან ნათხოვნს ორმოც-და-ათს მანეთს – წელიწადში. (თითოეულს), რადგანაც ბიუჯეტი მომატების ნებას არ აძლევს მმართველობას. (ახლა თითო სტიპენ დიტზე იხარჯება 138 მან. წელიწადში. სულ არის 6 სტიპენდიანტი)

 და 6) მიენდო თ. ი. გ. მაჩაბელს და ი. მ. მეუნარგიას. დაბეჭდონ 2,400 ეკზემპლიარი „წითელი ფანარი”, თ. გიორგი ანდრონიკაშვილის მიერ გადმოთარგმნილი.

 ახალი ადრესი საზოგადოებისა არის:

 Тифлись Въ Правление общества Грамотности, на Саперной улицѣ, №14.”

რიცხვ 14-ზე ვერაფერს გეტყვით, მე, ამჟამინდელი ბიბლიოთეკარი, ძველი წიგნის გამომცემელი, პროფესიით ეკონომისტ-მათემატიკოსი გახლავართ და არაფერი მესაქმება ნუმერალოგიასთან, ანუ ვერანაირად ვერ გეტყვი, როგორი რიცხვია 14, კარგი თუ ცუდი, ბედნიერებისა თუ არაბედნიერების მომასწავებელი, თუმცა „საპიორნოი ულიცაზე” ანუ მესანგრის ქუჩზე კი გეტყვით რამდენიმე სიტყვას. წესითა და კანონით ავლაბარში უნდა იყოს ამჟამადაც..

და რომ არ იყოს?

ეგ არაფერი, დავაზუსტებ და ჩავასწორებთ..

არაჩვეულებრივი კოლეგა  თამუნა ქოქაშვილი მართავს „მწიგნობარს”…

დავაზუსტებ, გავუგზავნი, განათავსებს და სულ ესაა!

დაზუსტებამდე აკა მორჩილაძის „ვეშაპი მადათოვზე” გავიხსენო უნდა.

აი, იქ, დანამდვილებით, შავით თეთრზე წერია და ვისაც ხელი მიუწვდება კითხულობს: „მაგალითად, მესანგრის ქუჩა – ცეცხლისაგან დაცული ხევი იყო”.

ჰო, ჰო, ჰო, რა მშვენიერი სიმბიოზია, მესანგრე და ცეცხლისგან დაცული ხევი”!

„მატიანეს” ახალი ფურცლის გადაშლის დროა!

გადავშლიდი  კიდეც, მაგრამ, აბა, ისე როგორ იქნება სწორედ აქ და სწორედ ახლა, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბევრთაგან მხარდაჭერილი და ასე პოპულარული პროექტი „ეკვილიბრიუმი” არ ვახსენო და მადლობა არ გადავუხადო კოლეგებს: გულიკო გორდელაძეს, ლელა ლიპარტელიანს, თამუნა წიკლაურს და ბესო ბაჯელიძეს. არაფერს ვამბობ „ეკვილიბრიუმის“  სულისჩამდგმელ გიორგი კეკეკლიძეზე.

მალობას ვუხდი კომპანია „გალფს“ („გალფის“ „ჩასხმული ბენზითით“  მოძრაობენ ჩვენი ავტომობილები დანიშნულების ადგილამდე წიგნების ჩასატანად), პარტნიორ გამომცემლობებსა და კერძო პირებს, ვინც წიგნებით უზრუნველყოფს არაჩვეულებრივ პროექტს.

1500 სოფელსა თუ ქალაქში ჩატანილი წიგნი!

განა ერთი?!

განა – ორი?!

მაშ რამდენი?!

ათობით თითო სოფელში და ათი ათასობით 1500 სოფელში!

დიდებულია ამბავია!

სალაპარაკოს რა გამოლევდა/გამოლევს, და ვისაუბრეთ გიორგიმ და მე, ამ და კიდევ ბევრ საკითზხე  რადიო 1-ის ეთერში ჯერ კიდევ 2017-ში.

რა დროს გასულა!

მთელი 5 წელი…

გადაცემა მე მიმყავდა და „სტუმრები“ მყავდა რომ იტყვიამ „უკეთესს რომ ვერ ინატრებ“.

ჩამოვთვალო უნდა და სათითაოდ მადლობა უნდა გადავუხადო კიდევ ერთხელ, ამჯერად  „მწიგნობარიდან“.

გიორგი კეკელიძე – საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის გენერალური დირექტორი,

თინათინ ანასაშვილი – ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელი,

თაკო სვიმონიშვილი – მე-10 კლასის მოსწავლე,

თეა შუბითიძე – ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამომცემლო განყოფილების მთავარი სპეციალისტი,

ქეთევან გოჩიტაშვილი – ფილოლოგიის დოქტორი, პროფესორი.

საოცარი გადაცემა იყო „თავისუფალი ლიტერატურა”..

სამწუხაროდ, იყო და აღარაა…

როგორ მწყდება გული…

დიდი მადლობა ქალბატონ ქეთი ჯოჯიშვილს! და ხმის ოპერატორს, ყველას ვინც კითხვა დაგვისვა და უცქირა და უსმინა, ბევრი იყვნენ!

კალენდარზე 1880 წლის დეკემბრის მეორე ათეულია. 12 დეკემბერი…

გაივლის წლები და  ზუსტად 12-ში არა, მაგრამ 22-შსი მე რადიო ექსპრესის სტუმარი ვიქნები არაჩვეულებრივ წამყვანებთან მედეა იმერლიშვილი, გოგა გობრონიძე ერთად და არეულ-დარეულად მოვყვები ამბებს „ლინკოლნიდან ილიამდე, „არც  „ქიშმიშის დუელი” დამავიწყდება და არც „კიდევ ბევრი სხვა დიდი და პატარა ამბავი”.

დიდი მადლობა მედეა, გოგა!

დიდ და პატარა ამბებს უფრო დიდი ამბებიც მოჰყვება და ამის შესახებ ჟურნალ „ისინდში” მოვყვები, დეკემბერში არა – მ.წ. სექტემბერში.

დიდი მადლობა „ისინდს“ და მთავარ რედაქტორს! იკა ქადაგიძეს

მანამდე კალენდარზე „1880 12 დეკემბერია”. ილია  თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც იღებენ გადაწყვეტილებებს ბიბლიოთეკაში დასადები წიგნებისა და ჟურნალ-გაზეთების შესაკრავად ყდების შესყიდვისა და საზოგადოების დადგენილებების პრესაში გამოქვეყნების შესახებ”.

იღებენ და ასრულებენ კიდეც!

რა ვიცი?!

ილია ვიცი და ქშწ-კგ საზოგადოების  საქმენი, თანაც საგმირონი!

კალენდარზე 1881 წლის 9 მაისია.

ილია თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … ნიკოლოზ ცხვედაძესა და „რაფიელ ერისთავს ევალებათ პროექტის შედგენა ბიბლიოთეკის გამართვასა და წიგნების მოპოვებაზე” და მიუხედავად იმისა, არაფერი ვიცი პროექტის შედგენასა და მასში გათვალისწინებულ ღონისძიებათა შესრულებაზე, მაგრამ დიდი იმედი მაქვს ბიბლიოთეკაც გაიმართა და წიგნებითაც მომარაგდა  დროულად ყველა წესისა და რიგის დაცვით.

წესისა და რიგის დაცვით „ვსქროლავ”  „მატიანეს” ფურცლებს და 1884 წლის 2 ივნისთან ვჩერდები და ვკითხულობ:

„თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც განიხილავენ სახალხო სკოლების დირექციიდან მიღებულ წერილობით ინფორმაციას წინარეხისა და თონეთის სკოლების გახსნის შესახებ. მსჯელობენ ბიბლიოთეკებისთვის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლექსების, ილია ჭავჭავაძის „გლახის ნაამბობისა” და რაფიელ ერისთავის თხზულებათა გაგზავნის თაობაზე. დადებითად წყდება მმართველობის მიერ ახალგორის სკოლისთვის ავეჯის გადაცემის საკითხი. ასაკინძად გადაეცემა „ბუნების კარი” და „დავითიანი”.

კალენდარზე კი უკვე 1884 21 იანვარია. ამ დღეს ილიას ცხოვრებაში ორი მნიშვნელოვანი ამბავი მომხდარა.

პირველი გაზეთ „დროების” სარედაქციო სტატიის „პროვინციალური გაზეთების” გამოქვეყნებაა, მეორე, უშუალოდ ბიბლიოთეკას ეხება – „თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … ისმენენ ნიკო ცხვედაძის წინადადებას სახალხო სკოლების ბიბლიოთეკებთან დაკავშირებით…”

ვწუხვარ „წინადადადების” შინაარს რომ ვერ გაცნობთ, მოვა დრო და არა მხოლოდ ქშწ-კგ საზოგადოების ოქმს (საქართველოს ეროვნული არქივი, ფ. 481, № 45, გვ. 51. ) გავეცნობი და გადმოვიტან ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციაში, რომლის მართის პატივი ჩემდა საამაყოდ მეც მაქვს შესაბამისი უნარითა და სურვილით.

„პროვინციული გაზეთების”  გადაყვანის დროა სათანადო ფორმატში…

მომიტევეთ, ცოტა ხნით უნდა დაგტოვოთ.

* * *

გაციფრულებულია!

მომცროა!

და ისე საინტერესო, თავს უფლებას ვაძლევ და სრულად გთავაზობთ.

პროვინციალური გაზეთები

თფილისი, 20 იანვარს.

ერთი უმთავრესთაგანი დანიშნულება ყოველ პროვინციალურ გაზეთისა, როგორც მოგეხსენებათ, ის არის, რომ საზოგადოებასა და თვით მთავრობასაც აცნობოს იმ მხრისა და ხალხისა მდგომარეობა, საჭიროება, ავი და კარგი, იმ ქვეყნის მოთხოვნილება, ლხინი და დარდი, და ერთის სიტყვით, ყველაფერი, რაც კი საზოგადო საქმეებს შეეხება იმ ქვეყნისას, სადაც ეს გაზეთი გამოდის.

ამ დანიშნულების შესრულება პროვინციალურ გაზეთს მით უფრო ადვილად და ქვეყნის სასარგებლოდ შეუძლია, რაც ის უფრო ნაკლებად დამოკიდებულია სხვადასხვა გარეშე მიზეზებისაგან, რაც უფრო მომეტებული ნება აქვს მიცემული, რომ ყოველ საზოგადო დაჭირებაზე და ლხინზე თამამად და მოურიდებლად ილაპარაკოს და სწეროს.

სამწუხაროდ, ხშირად სატახტო გაზეთებიც არ არიან ამგვარს მდგომარეობაში, პროვინციალურ გაზეთებს ხომ იმის ნახევარი დამოუკიდებელობაც არა აქვს მინიჭებული, რაც ზემოხსენებულ სატახტო გაზეთებსა. უმთავრესი დამაბრკოლებელი მიზეზი შემმფერხავი პროვინციალურ სტამბისა ის გახლავთ, რომ რუსეთში საზოგადოდ ბეჭვდის შესახებ არ არის კარგად გარკვეული, განსაზღვრული კანონები.

აქედამ წარმოსდგება გაურკვევლობა რუსეთის სტამბის მდგომარეობისა. დღეს ერთის თქმის ნებაა, ხვალ არა, ზეგ შეიძლება, მაზეგ კიდევ არა -როგორ 304 უნდა გამოიკვლიოს ჟურნალისტმა გზა ამისთანა მდგომარეობაში?

თვით ჩვენმა უმაღლეს მმართებლობამ იგრძნო ამისთანა მდგომარეობის მოუხერხებლობა და ამიტომაც ამ უკანასკნელის სამის წლის განმავალობაში პეტერბურღის გაზეთებში ხშირად იწერებოდნენ, რომ დანიშნული არისო ცალკე კამისია, რომელსაც ბეჭდვის შესახებ კანონების გამოცემა აქვს მინდობილიო.

მთელი რუსეთი მოუთმენელად მოელის ამ ახალ კანონებს ბეჭდვის შესახებ. ყველას ჰსურს, რომ ახლანდელი გაურკვეველი მდგომარეობა შეიცვალოს და მტკიცე, თუნდაც უფრო სასტიკი კანონები გამოიცეს, მხოლოდ კანონი კი იყოს; იყოს კანონი და ვიცოდეთ, რომ ვალდებულნი ვართ ამ კანონს ვემორჩილებოდეთ.

მაშ, ვინატროთ, რომ რაც შეიძლება მალე შეიცვალოს ახლანდელი მდგომარეობა, განსაკუთრებით პროვინციალურ ჟურნალ-გაზეთებისა, და რაც შეიძლება მალე დამყარდეს იმისთანა წესი, რომელიც ამ ჟურნალ-გაზეთებს ერის ნამდვილ სამსახურის შეძლების ღონეს მისცემს.

 [1882 წ.]”

კალენდარზე იმავე წლის 28 იანვარია, „თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … ამტკიცებენ სასოფლო სკოლათა ბიბლიოთეკებში წიგნების მოხმარებისა და კატალოგის შედგენის წესებს…”

უჰ! რა მასალაა გასაციფრულებლად და საანალიზოდ!

ამჯერზე  ვერაფერს ვახერხებ  სანუგეშოს და  სტიმული რომ არ დავკარგო „მატიანეს” 163-ე გვერდზევე ახალ ინფორმაციას ვეცნობი:

კალენდარზე 1882 11 თებერვალია „თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … განიხილავენ ბიბლიოთეკის საჭირო წიგნებით მომარაგების საკითხს”.

იმავე წლის 25 თებერვალს „ თავმჯდომარეობს ქშწ-კგ საზოგადოების სხდომას, რომელზეც … იღებენ დადგენილებას, რომ ბიბლიოთეკისთვის საჭირო წიგნების მიწოდება სთხოვონ გეოგრაფიულ საზოგადოებას, კავკასიის არქეოგრაფიის კომისიას, სტატისტიკის კომიტეტსა და სხვა დაწესებულებებს….”.

„გეოგრაფიულ საზოგადოებაზეც” მინდა ვთქვა რამდენიმე სიტყვა. რამდენადაც ვხვდები საუბარია „რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილებაზე. „ — ერთ-ერთი უძველესი გეოგრაფიული სამეცნიერო ორგანიზაცია. დაარსდა 1850 წლის 27 ივლისს, პირველი საზეიმო დამაარსებელი სხდომა შედგა 1851 წლის 10 მარტს თბილისში. იარსება 1917 წლამდე. განყოფილების დანიშნულება იყო კავკასიის მხარის სისტემატური გეოგრაფიული, გეოლოგიური, ეთნოგრაფიული კვლევა, მისი ფლორისა და ფაუნის შესწავლა, რითაც საფუძველი ჩაეყარა კავკასიაში საბუნებისმეტყველო მეცნიერებას. განყოფილებას ხელმძღვანელობდა განმკარგულებელი კომიტეტი. განყოფილება სცემდა „ზაპისკი კავკაზსკოგო ოტდელა იმპერატორსკოგო რუსსკოგო გეოგრაფიჩესკოგო ობშჩესტვას” და „იზვესტია კავკაზსკოგო ოტდელა იმპერატორსკოგო რუსსკოგო გეოგრაფიჩესკოგო ობშჩესტვას”. განყოფილების საქმიანობაში აქტიურად მონაწილეობდნენ ქართველი მკვლევრები: პლატონ იოსელიანიდიმიტრი ბაქრაძე, ვ. სარაჯიშვილი, რაფიელ ერისთავიმოსე ჯანაშვილიგრიგოლ წულუკიძე, მ. გარსევანიშვილი, გიორგი ყაზბეგიალექსანდრე ხახანაშვილი და სხვა. განყოფილების ბაზაზე შეიქმნა გეოგრაფიული საზოგადოება გეოგრაფიული საზოგადოება საქართველოსი.(კაპანაძე დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 306.

ვფიქრობ, აუცილებლად მოსაწოდებელი ინფორმაცია იყო და მეც არ დავახანე…

ასევე დაუხანებლად გადავინაცვლებ „მატიანეს” 170-ე გვერდზე, სადაც ვკითხულობ:

„1882 23 ივნისი. თავმჯდომარეობს წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სხდომას, რომელზეც… თანხმდებიან, რომ დაიბეჭდოს და სახალხო სკოლების ბიბლიოთეკებს დაეგზავნოს წიგნების მოხმარების წესები.”

რამხელა ყურადღებაა  ექცევა სასოფლო სკოლათა ბიბლიოთეკებში წიგნების მოხმარებისა და კატალოგის შედგენის წესებს..!

ბარაქალა! ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას და განა მარტო ამისთვის?!

კიდევ ბევრისთვის და მის შრომას, განსაკუთრებით საპატიო წევრების ვეცდები ჩემი შესაძლებლობის საზღვრებში დავაფასო. პირველი ნაბიჯი უკვე გადავდგი და  კოლეცსია  პირადად ჩემთვის  აწგარდაცლილი კოლეგის გურამ თაყნიაშვილის სახელობის იქნება. იმსახურებს არა მარტო ჩემგან და იმიტომ!!!

ამაზე სხვა დროს გიამბობთ დაწვრილებით.

ავტორი: გიორგი კილაძე

აფხაზეთის უნიკალური ფოტოები ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ ფოტომატიანეში

აფხაზეთის აქამდე უცნობი და უნიკალური ფოტოები, რომელიც XIX საუკუნის მიწურულსა და XX საუკუნის დასაწყისშია გადაღებული, ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ ფოტომატიანეში განთავსებული ბაადურ ქობლიანიძის უნიკალური ფოტოკოლექციის ერთ-ერთი გამორჩეული ნაწილია. ის ჩვენი ქვეყნის ოკუპირებული ტერიტორიის ისტორიას ასახავს. ისტორიას, რომელსაც გვედავებიან, გვართმევენ, აყალბებენ…

„იყო ასეთი ცნობილი და ძალიან მაღალი დონის ფოტოგრაფი, ივან იუნაკი. მას საინტერესო ფოტობარათების სერია ჰქონდა. ეს იყო საფოსტო ბარათი, რომელსაც მიმოწერისთვის და ერთმანეთთან გასაგზავნად იყენებდნენ. ფოტობარათები იმ პერიოდში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. იუნაკის ფოტობარათების სერია დაბეჭდილი იყო არა როგორც საფოსტო ბარათი, არამედ როგორც ფოტო და სხვა ფოტობარათებისგან განსხვავებით, მაღალი ხარისხით გამოირჩეოდა. ფოტოები განსაკუთრებულია გადაღების ტექნიკითაც. ფოტოხელოვანი ბარათებს ნომრავდა და ამ ნუმერაციის მიხედვით მათი რაოდენობა 200-ს აღემატებოდა. ამ სერიით იუნაკს გადაღებული აქვს გაგრა – როგორ შენდებოდა უნიკალური შენობები, როგორ გაყავდათ გზები, ჩამომსვლელი სტუმრები, ისტორიული შენობები, ბუნება. კოლექციაში არის ასევე XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში გაგრაში ჩატარებული სასოფლო-სამეურნეო გამოფენის ამსახველი ფოტოებიც. ჩანს თაფლის, მცენარეების და სხვა პავლიონები. როგორც ირკვევა, ეს იყო რეგიონალური გამოფენა, რომელშიც სხვადასხვა ქვეყნები მონაწილეობდნენ. რუსეთის იმპერატორს სურდა, გაგრა ექცია ისეთ კურორტად, როგორიც იყო ნიცა, სანრემო.

სამუშაოები დაიწყო კიდევაც. დაწვრილებით შეისწავლეს კლიმატი – რამდენი ხანი გრძელდებოდა საკურორტო სეზონი, რის გამოყენება შეიძლებოდა სამკურნალოდ, დასასვენებლად. პრინცი კონსტანტინე ოლდენბურგი აქტიურად იყო ჩართული გაგრის მშენებლობაში. შემდგომში ცნობილი რესტორნებისა და ისტორიული შენობების -ოლდენბურგის სასახლე, რესტორანი გაგრიფში – მშენებლობა სწორედ ამ პერიოდს უკავშირდება. ამ შენობების ასაშენებლად ნორვეგიიდან ჩამოჰქონდათ დამუშავებული ხის მასალა და სხვადსხვა აქსესუარები. შემდეგ დაიწყო პირველი მსოფლიო ომი, რამაც ამ პროცესს ხელი შეუშალა. თავდაპირველი გეგმით რომ გაგრძელებულიყო, გაგრა მართლაც იქცეოდა, ალბათ, სანრემოდ ან ნიცად. ივან იუნაკის 200 ფოტობარათიდან ყველა არა, მაგრამ უმეტესობა გვაქვს. კოლექციაში არის გიორგი შარვაშიძისა და მისი ოჯახის, ასევე მერი შერვაშიძის ფოტოები“, – ამბობს ბაადურ ქობლიანიძე.

მასალაზე მუშაობდნენ: ნათია კობახიძე და მაია შონია.

ჟურნალი „მოლა ნასრედინი“

ეროვნული ბიბლიოთეკის წიგნის მუზეუმის პერიოდულ გამოცემათა ფონდის ერთ-ერთი საინტერესო და გამორჩეული ექსპონატია აზერბაიჯანულ ენაზე გამოცემული სატირული ჟურნალი „მოლა ნასრედინი“, რომელიც თბილისში 1906 წელს ახალციხელმა მუსლიმმა მესხმა, ომარ ყიფიანმა, იგივე ფაიგ ნემანზადემ დააარსა.

იმ პერიოდისთვის თავადაც საკმაოდ განათლებული და ქალთა განათლების მომხრე ომარ ფაიგი ცარისტულ რეჟიმს აკრიტიკებდა, რის გამოც ჟურნალის გამოცემის უფლებას არ მისცემდნენ, ამიტომ მან ჯალილ მამედყულიზადე დანიშნა მთავარ რედაქტორად. ჟურნალის ილუსტრატორებად კი თბილისელი გერმანელები, ოსკარ შმერლინგი და იოზეფ როტერი მიიწვია, რომლებმაც პერიოდულ გამოცემებში თავიანთი კარიკატურებით კავკასიის მასშტაბით სრულიად ახალი სტილი დაამკვიდრეს .ომარ ფაიგსა და ჯალილ მამედყულიზადეს ბევრი უმსჯელიათ ჟურნალის სათაურზე – „მოლა ნასრედინის“ გაგონებისას მკითხველი იფიქრებს, რომ გამოცემაში სასაცილო ისტორიები, საინტერესო დიალოგები, მახვილგონივრული გამონათქვამები ელოდებაო. ვარაუდმა გაამართლა – სახელწოდება „მოლა ნასრედინი“ მკითხველში საუკეთესო მოლოდინებს იწვევდა. გამოცემაში ქვეყნდებოდა კარიკატურები და სტატიები იმ დროისთვის კავკასიაში არსებულ პრობლემებზე – ქალთა ჩაკეტილობაზე, სახელმწიფო მოხელეებისა და პოლიციის არაკეთილსინდისიერებაზე და ა. შ.

ჟურნალი იყენებდა მარტივი ილუსტრაციისა და ხალხური ზღაპრებიდან აღებულ სიმბოლურ ენას. ალბათ, ყველაზე სახასიათო ნახატია 1909 წელს გამოქვეყნებული კარიკატურა: ორი აღმოსავლურად შემოსილი მოხუცი (მინაწერით – „ძველი ტრადიციები” და „ძველი მეცნიერებები”) დგას ლიანდაგზე და გზას უღობავს მატარებელს წარწერით „პროგრესი“. ისინი ყვირიან: “ჩვენ არ მოგცემთ წინსვლის უფლებას”. როგორც ყველა ასეთ ნახატში, მოლა ნასრედინი შორიდან აკვირდება მოქმედებას.

ჟურნალში იბეჭდებოდა დიალოგები, ფელეტონები, იუმორისტული ლექსები, სატირული მოთხრობები, ანეკდოტები, იუმორისტული განცხადებები, კერძო განცხადებები, კარიკატურები და სხვა ილუსტრაციები. ”მოლა ნასრედინის” ფურცლებზე ასევე ქვეყნდებოდა სხვადასხვა პოეტებისა და პროზაიკოსების ფელეტონები. არავინ მოელოდა ასეთ დიდ წარმატებას. სულ მალე ჟურნალი 5000–იანი ტირაჟით გამოდიოდა.

ჟურნალი თბილისში 1906-1914, 1917 წლებში (1917 წელს აიკრძალა ცენზურის მიერ) გამოდიოდა, 1921 წლიდან მისი გამოცემა თავრიზში განახლდა რამდენიმე თვით, 1922-1931 წლებში კი ბაქოში იბეჭდებოდა. იმ პერიოდში თბილისში მოღვაწე გამოჩენილი გერმანელი ჟურნალისტი არტურ ლაისტი დიდ ხოტბას ასხამდა „მოლა ნასრედინის“ ავტორებს. იგი აღფრთოვანებული იყო მათი შემოქმედებითა და გამბედაობით.

მასალა მოამზადა  იშვიათ გამოცემათა განყოფილებამ

დიდი პედაგოგისა და კომპოზიტორის ბიოგრაფიისათვის

კომპოზიტორმა  კოტე ფოცხვერაშვილმა ქუთაისის სემინარიის დამთავრების შემდეგ სწავლა განაგრძო იურიევის  უნივერსიტეტში. პარალელურად იგი აქ 1902 წლიდან სისტემატურად  ხელმძღვანელობდა  ქართველი  სტუდენტებისაგან  შემდგარ გუნდს.   მას  დიდი ღვაწლი  მიუძღვის  ქართული  ხალხური სიმღერების შეკრება – დამუშავებაში. თავისი გუნდის გამოსვლებით რუს საზოგადოებას  აცნობდა ჩვენს კულტურას და ეწეოდა ქართული ხალხური საუნჯის პროპაგანდას.  ამ  საღამო-კონცერტების წარმატებებზე ნათლად მეტყველებენ ის  პროგრამები და აფიშები, რომლებიც მრავლადაა დაცული  კომპოზიტორის  პირად  არქივში. იმდროინდელი პრესა ხაზგასმით აღნიშნავდა კ. ფოცხვერაშვილის გუნდის მონაწილეობით  გამართულ  საღამოების  ეროვნულ  ხასიათსა  და  მრავალფეროვნებას.  საყურადღებოა, რომ  ქართველთა  სათვისტომოს  მიერ   გამართული  კონცერტების  შემოსავალი  ღარიბი  სტუდენტებისათვის იყო განკუთვნილი,  1919-1914 წლებში  კოტე  ფოცხვერაშვილი  პეტერბურგში გადავიდა და ცნიბილი პროფესორების – საკეტისა და ბრუნის ხელმძღვანელობით განაგრძო  მეცადინეობა. პეტერბურგში  1909  წლის  22  იანვარს  გამართული  ტრადიციული  ქართული  საღამოს  შესახებ  გაზეთი ,, ჩვენი საქმე წერდა“:

,,საღამოს  შინაარსი  ფრიად  მდიდარი  იყო.  გარდა  რუსული  არიებისა და რომანსებისა, რომელიც  შეასრულა  ცნობილმა  არტისტებმა, სახელგანთქმულმა არხანგელსკიმ და ხორომ,  ფოცხვერაშვილის  დირიჟორობით იმღერეს  ქართულათ ,,მერცხალი,“ ,,მურმან-მურმან,“  ,,რერო,“ ,,ფაცხა,“ ,,ვახტანგ მეფე,“ და სხვა. სიმღერები საუცხოვოთ შესრულებულ იქნა.   საზოგადოება მეტათ  ნასიამოვნები  დარჩა,  რამდენჯერმე  გაამეორებინეს  და  ცხოველი  ტაშისცემით დააჯილდოვეს კ. ფოცხვერაშვილი. მარა აქ კიდევ არ იყო ფოცხვრაშვილის ტრიუმფი. ეს წილად ხვდა  მას მესამე განყოფილებაში, აქ დადგმულ  იქნა მისგანვე დაწერილი ერთმოქმედებიანი ოპერა ,, ბაყბაყ მდევნიდან,“ რამდენიმე  მოქმედება,  ცოცხალი სურათები დადგა მხატვარმა გ. პოლტორაცკიმ და ისე  ჩინებულათ,  რომ  უკეთ აღარც კი შეიძლებოდა. რითაც საზოგადოება მეტად  კმაყოფილი დარჩა. … როგორც ხედავთ, ბ. ფოცხვერაშვილმა ისეთი ნიჭი გამოიჩინა და ერთხელ კიდევ მოახედა საქართველოსკენ რუსეთის საზოგადოება და მისი შესწავლის სურვილი აღუძრა, და ეს მარტო პეტერბურგში კი არა, ყველგან, სადაც კი მან მონაწილეობა მიიღო საღამოს გამართვაში. აი, ასეთი ნიჭიერი და თვალსაჩინო გონებრივი ძალა, რომელსაც ანგარიშს უწევენ ცნობილი მუსიკოსენი, მთელი წელიწადია სტიპენდიის  დანიშვნას  ემუდარება  სხვადასხვა  ქველმოქმედ  დაწესებულებებს, მაგრამ ამაოდ. ის ღებულობდა ბ. სარაჯიშვილის სტიპენდას 25 მან, მაგრამ შარშან მაისში, სწორეთ მას შემდეგ, როცა ოდესის გაზეთებმა ასეთი ზეიმით აღნიშნეს ფოცხვერაშვილის ნიჭი და ღირსეული ხოტბა შეასხეს, მის თხოვნას სტიპენდიის მომატების  შესახებ  მით  უპასუხეს,  რომ  ისიც  წაართვეს, რასაც  აძლევდნენ.  ვერ  უშველა  ვერც  ბ. გოგებაშვილის ავტორიტეტმა.’’

როგორც ამ ნაწყვეტიდან ჩანს, კოტე ფოცხვერაშვილა ჯერ კიდევ სტუდენტობის პერიოდში მიიქცია დიდი პედაგოგისა და  საზოგადო მოღვაწის, იაკობ გოგებაშვილის ყურადღება, რომელმაც, სწავლას მოწყურებულ ახალგაზრდაში მომავალი ნიჭიერი კომპოზიტორი დაინახა, ამის ნათელი დადასტურებაა  წერილები: ,,ქართული სიმღერის  ხოროს  შესახებ,’’ ,,უცნაური გაწიწმატება’’ და სხვა 1908 წლის შემოდგომაზე, პეტერბურგის, იურიევის და მოსკოვის ქართველ სტუდენტთა წრეებმა მოსკოვის  ,,თანამემამულეთა წრის’’  წევრებთან ერთად, უშუამდგომლეს თბილისის გუბერნიის  თავადაზნაურთ ა საკრებულოს  წინაშე,  რათა  სტიპენდიას  დაენიშნათ კოტე  ფოცხვერაშვილისათვის, ამ  თხოვნას სტუდენტები  იმითაც ასაბუთებდნენ, რომ საჭირო იყო ჩვენი ეროვნული მუსიკის შესწავლა და მისი გამოქვეყნება. აღნიშნული სუამდგომლობა ქართველმა სტუდენტებმა, იაკობ გოგებაშვილის მეშვეობით, გადასცეს თბილისის თავადაზნაურთა საკრებულოს მდივანს ილია ზურაბიშვილს. სამწუხაროდ, მისმა ჩარევამ თავდაპირველად  სასურველი  შედეგი  ვერ  გამოიღო — კოტე  ფოცხვერაშვილს  უარი  ეთქვა. მძიმე  ეკონომიკური პირობების მიუხედავად, ფოცხვერაშვილი მეცადინეობას განაგრძობდა. მაგრამ იაკობ გოგებაშვილის გულმოდგინე მეცადინეობის შედეგად კოტე ფოცხვერაშვილს სტიპენდია დაუნიშნა ჭიათურის შავი ქვისა და ნავთის მრეწველთა გამგეობამ. იაკობ გოგებაშვილსა და იაკობ მანსვეტაშვილს მართლაც არ გაცრუებიათ იმედი, კოტე ფოცხვერაშვილმა თავის მიზანს მიაღწია, ქართული მისიკით თქვა ის, რისი თქმაც სურდა. მას სწამდა ქართული მუსიკის მომავლისა და ამ ბრწყინვალე მომავლის შექმნაში მისი დიდი წვლილიცაა.

ავტორი: ლეილა ნანიტაშვილი

ხელრთვა

ხელრთვა, თანამედროვე ტერმინოლოგიით, „ხელმოწერა“ სამოქალაქო ცხოვრების ატრიბუტია. ნებისმიერი ოფიციალური დოკუმენტი, საჯარო თუ კერძო სამართლებრივი აქტი ძალაში შედის მას შემდეგ, რაც პასუხისმგებელი პირები მას ხელს მოაწერს, ანუ „ხელს ჩაურთავს“.

56166655_1767983643302096_1799870753366081536_n

მარიამ დედოფლის ხელრთვა სოლომონ II-ის მიერ 1809 წელს ჯრუჭის მონასტრისთვის გაცემულ სიგელზე

მეფეები და დიდგვაროვნები, უმაღლესი საეკლესიო იერარქები დოკუმენტებზე საკუთარ ხელრთვებს ტოვებდნენ.

სამეფო სიგელებზე მეფის ხელრთვასთან ერთად XV საუკუნიდან ჩნდება დედოფლებისა და სამეფო ოჯახის წევრების ხელრთვები.

საკათალიკოსო საბუთებზე გამოისახებოდა მაკურთხეველი მარჯვენა, რომლის ქვემოთ თხზული გრაფემებით იწერებოდა „კათალიკოსი“, შესაძლოა, კათალიკოსის საკუთარი სახელიც.

56371100_1767983566635437_9135867373893451776_n

თამარ მეფის ხელრთვა

ხელრთვა ისტორიული და იურიდიული საბუთების აუცილებელი ატრიბუტია.

იურიდიული საბუთების შედგენის პრაქტიკა საქართველოში ადრეული შუა საუკუნეებიდან იყო გავრცელებული, მაგრამ ჟამთა სიავის, პოლიტიკური კატაკლიზმებისა თუ სტიქიური უბედურებების გამო მათი დიდი უმრავლესობა დაიღუპა.

ჩვენამდე მოღწეულთაგან უადრესია XI საუკუნის ხუთიოდე საბუთი, რომელთაგან დედანი მხოლოდ სამია. ესენია ბაგრატ IV-ის ორი და გიორგი II-ის ერთი სიგელი.

გარდა საქმიანი ქაღალდებისა, ადამიანები თავიანთ ხელმოწერას ტოვებენ საკუთარი შემოქმედების ნაყოფზე – მეცნიერულ გამოკვლევებსა თუ მხატვრულ ნაწარმოებებზე, ნახატებსა თუ პირად წერილებზე.

წიგნის მუზეუმი/ იშვიათ გამოცემათა განყოფილება/ წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

ეკატერინე  ერისთავი-წერეთლისა

            ზამთრით  ჩაგრულნი გაზაფხულს ველით, ვიხარებთ  ყოველნი,

             ჰხედავთ, შემკულა ბუნება და მწვაით მოსილა ველი

ეკატერინე  ერისთავის ეს ლექსი დაწერისთანავე  გავრცელდა ხალხში და სიმღერად იქცა. „თუმცა ხალხი  სიამოვნებით იმღერებდა  ამ ლექსს, მაგრამ  როგორც  ქალს, ქების ტაშს  მაინც არავინ უკრავდა „,-წერდა დიდი ქართველი პოეტი აკაკი წერეთელი.

   ეკატერინე  ერისთავი-წერეთლისა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ცნობილი პოეტი  ქალია. მისი ლექსი   „უსტარი თ…  ერი..“  მიძღვნილი  გიორგი  ერისთავისადმი, 1852 წლის „ ცისკრის“   № 4-ში დაიბეჭდა, ხოლო 187-82 წლებში, პოეტი ქალის გარდაცვალების შემდეგ, მისი ლექსები სისტემატურად იბეჭდებოდა ამავე ჟურნალში.   ეკატერინე შვილი იყო 1832 წლის შეთქმულების მონაწილის – ივანე ელიზბარის ძე ერისთავისა და პოდპოლკოვნიკ გიორგი ამილახვრის ასულ კონიასი. ივანე ერისთავი თავისი დროისათვის დიდად განათლებული პიროვნება ყოფილა, იგი ლექსებს წერდა და შვილებსაც მამისგან გამოჰყვათ პოეზიის ღრმა სიყვარული. ერისთავების ოჯახთან დაახლოებული ყოფილან: ი. მაჩაბელი, გიორგი იასეს ძე ერისთავი, გიორგი, რევაზ და ზაქარია ერისთავები. ივანე ერისთავს ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ალ. ჭავჭავაძესთან. ჩვენამდე მოღწეულია ალექსანდრესადმი მუნასიბად თქმული მისი ლექსი. ივანე ერისთავის ოჯახი პოეტების ოჯახი იყო. მისი მრავალრიცხოვანი შვილებიდან, ორი ქალიშვილი-მარიამი და ეკატერინე ცნობილი იყვნენ ხალასი პოეტური ნიჭით. მათმა ლექსებმა გამოქვეყნებისთანავე მიიპყრო მკითხველთა ფართო საზოგადიების ყურედღება. მარიამ ერისთავის ლექსებით მოხიბლული დიდი ქართველი პოეტი გრ. ორბელიანი, 1857 წ. 30-IX  დიმიტრი ჯორჯაძისადმი გაგზავნილ წერილში წერდა

   „აბა, ახლა წაიკითხე უკანასკნელს ცისკარში ლექსი კნეინა მარიამ ერისთავისა, ნახე, როგორ მოგეწონოს? ვისი ქალი არის?“მოგვიანებით კი, აკაკი წერეთელი  ივანე ერისთავის ქალების შესახებ აღნიშნავდა: „ ამ ორმოცდაათის წლის წინათ გავარდა ხმა საქართველოში, რომ დიდი ივანე ერისთავის ქალები მშვენივრად გამოზრდილნი არიან, საღვთო-საეროში გაწაფულნი, და ზედმიწევნითაც იციან პლატონის ფილოსოფია, რიტორება, არისტოტელის კათეგორია და სხვა და სხვანი“.

  ეკატერინე ცოლად მიათხოვეს ცნობილი ბიბლიოფილის გრიგოლ წერეთლის ვაჟს-ალექსანდრეს; მაგრამ ეს ქორწინება სვებედნიერი არ ყოფილა. თურმე „ წერეთლები მოელოდნენ დედოფლურად გამოზრდილს ოჯახის ასულს, ყოველ შემთხვევაში, თავდაჭერილს, მაგრამ წარმოიდგინეთ მათი გაკვირვება, როდესაც ხელში დარჩათ პოეტური გრძნობით აღვსილი ახალგაზრდა ცქრიალა ქალი, რომელიც თავს არ იჭერდა, ყოვლისფერს თანაუგრძნობდა, კარგს რასმე შეფრქვევით მიეხაფიფებოდა, ცუდს ზიზღით ზურგს უჩვენებდა და შორდებოდა. ამგვარი პირდაპირობა, თავდაუჭერლობა და ზედ დართული მოლექსეობაც არ ესიამოვნა ქმარს და ცოლ-ქმარს შუა ცხოვრება გამწარდა“,-წერს აკაკი.

  ალექსანდრე წერეთელს ეკატერინე ცალკე დაუმწყვდევია. საქართველოს ლიტერატურულ მუზეუმში დაცულია ეკატერინე ერისთავის დაუბეჭდავი ლექსი სათაურით: ” ეკატერინე რომ დაატუსაღა თავისმა ქმარმა ალექსანდრე გრიგოლის ძემ წერეთელმა, მაშინ დასწერა ს. საჩხერეს“.  ამ ლექსში პოეტი ქალი მწარედ განიცდის სულიერ მარტოობას და დასტირის თავის ბედს:

              „ ვაი  ვერღარა ვიხილავ, განქრა ჩემთვის გაზაფხული,

                საუკუნოდ  მომიმზადეს სამყოფი ბნელი დახშული,

                ნაცვლად  ლხენის, მქონან ცრემლნი და ჭმუნვით მაქვს სავსე გული,

                ვეღარ ვსუნთქავ ტკბილს ჰაერსა, შვებას სრულად მოკლებული.

                 ვითარღა ძალმიძს ვითმინო ესდები ჭირი და სულთქმა,

                ვის  მონად  ვიქმენ, საბრალო, ვის მივეც გული და აღთქმა,

                მსხვერპლად ვის უქმენ სიცოცხლე, მრცხვენის აწ მისი გამოთქმა,

                ნაცვლად ამ შეწირულების განმეწესა გლოვა-მოთქმა.

                მიკვირს  ვისთვისღა  აცალე  ტალანტოვანი  გონება.

                ფიცით არწმუნე, აღუთქვი უცვალებელი მონება,

               გამოუცხადე  უზომო  სიყვარულისა  ქონება,

                რომელს  ბომონი  უწოდე,  გულს  მიეცი  მით  ფონება“.

 დრამატურგი გ. ერისთავი ახალგაზრდობაში ეკატერინეთი ყოფილა გატაცებული. მას ბევრი ლექსი მიუძღვნია ეკატერინესათვის. ერთ-ერთ ლექსში ის მომხიბლველი ფერებით აღწერს ეკატერინეს და განიცდის  მის სულიერ მარტოობას, მისი ბედის უკუღმართობას.

  სიცოცხლის უკანასკნელი წლები პოეტმა ქალმა თავის მშობლიურ სოფელ ქვეშეს გაატარა. უნდა ვიფიქროთ, რომ ქმართან უსიამოვნების შემდეგ, ეკატერინე მამის ოჯახს დაუბრუნდა.

ეკატერინე გარდაიცვალა 1870 წლის 4 დეკემბერს. დაკრძალულია იკორთის ერისთავთა საგვარეულო სასაფლაოზე.  შვილის სიკვდილით დამწუხრებულ დედას საფლავის ქვაზე შემდეგი ეპიტაფია ამოუკვეთია:

          „ამა ლოდსა ზედა წარვსწერ გლოვის ხმასა,

          ეპიტაფიებრ ცრემლ სადენ საწუხ ხმასა,

          თუმცა ვერ შევმზადებ ღირს შენდა ქების თქმასა,

          ვით დებს მატებდი მარადღე დიდებასა,

          დედა ვგოდებ ასულის მოკლებასა. 

           ვით დავითმინო მწუხარებანი,

           ეკატერინას მოშორებანი,

           მათმან  დედამან  მოგონებანი,

           და ვაებისა  დამონებანი“.

        ეკატერინე ერისთავის ლექსები: „ ახალი დრო“, „ბორჯომზედ“, „ვარანცოვის ძეგლს“, „კნეინა მანანა ორბელიანის ფორტრეტზე“, „ოცნება“, „ჩემს მცნობს“, და სხვ. დიდი პოპულარობით სარგებლობდა თავის დროზე. ჟურნალი „ ცისკარი“ კი ეკატერინე ერისთავს ცნობილი ქართველი პოეტი ქალების–ბარბარე ჯორჯაძისა და ნინო ორბელიანის გვერდით აყენებდა:  „ჩვენ გვყვავდნენ და გვყავს ქალებიცა, რომელნიცა სწერენ და საზოგადო საქმისათვისაც, ზრუნავენ, ოჯახის მოვლის გარდა,–აი, განსვენებული ეკატერინე ერისთავისა, აი, კნ. ბარბარე ჯორჯაძისა, ნინა ორბელიანისა; ჩვენ მაღალ სასწავლებელში გაზრდილსაც ვერ შეეძლოს“.ეკ. ერისთავის ლირიკა უთუოდ საყურადღებოა მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის პოეზიაში. აქვე ვაქვეყნებთ ეკ. ერისთავის ერთ-ერთ ლექსს

                                           კნეინა      მანანა ორბელიანის       პორტრეტზე 

 

                                                    სატრფოს ფორტრეტსა

                                                      ვჭვრეტ ვითა მზესა,

                                           ჭმუნვარეს გულის განმანათებლად.

                                                  მხატვრობა ესე,

                                               შვენებით სავსე,

                                     მგზავსი თუ ოდენ ყოფილხარ ძველად.

                                             ოდესცა ვნახე

                                           მის ტურფა სახე.

                                  მყის განკვირვებით ვიქმენ მოცული,

                                       და ვით შვენიერს,

                                        პლანეტსა ციურს,

                                 ვსჭვრეტდი, შევიქმენ აღტაცებული!

                                           იზიდავს გულსა,

                                      მსხვერპლად გძღვნი სულსა,

                               ნუ თუ მაღნიტი გქონან თვალებში

                                     და მისთვის მარად

                                    მყავ მონად მყარად

                            მაღალ გონებით მჯობმა ქალებში.

                                        უმანკო გული,

                                    კეთილი სრული,

                           აღატრფობს ყოველთ შენდა საქებრად,

                                 გაქვს შესაფერი,

                                  ეგ ნაზი ფერი,

                        მოგნიჭებიეს განსაშვენებლად.

                                    ხარ სრული გრძნობით,

                                 განსჯით და ცნობით,

                        სამაგალითოდ წარმოდგენილი,

                                ქცევა ქებული

                                გაქვს დიდებული,

                         გშვენის: ქალთ მეფედ გყონ დადგენილი!

 

                                                               ლ. ნანიტაშვილი

ერთი ბარათის ამბავი

e18398e1839de183a1e18394e18391-e18398e1839be18394e18393e18390e183a8e18395e18398e1839ae18398

იოსებ იმედაშვილს, როგორც მწერალს, გამომცემელს, რედაქტორს, საზოგადო მოღვაწეს, კარგად იცნობს ქართველი მკითხველი. მთელი თავისი შეგნებული ცხოვრება მან ქართული კულტურის სამსახურს შეალია.

იმედაშვილის სახელი პირველად 1895 წლიდან გამოჩნდა ქართული პრესის ფურცლებზე, თანამშრომლობდა „ივერიაში“, „ცნობის ფურცელში“, ხელმძღვანელობდა გაზეთ   „ ხალხის ერთიანობას“ (შემდეგ „ხალხის თავისუფლება“) და ჟურნალს „თეატრი და ცხოვრება“. რევოლუციური შინაარსის მისი ლექსები და პოემები პირველად გამოვიდა 1904 წელს, იზიძის ფსევდონიმით. იგი იყო პირველი სახალხო თეატრის ფუძემდებელი, რეჟისორი და მსახიობი.

გ. ლეონიძის სახელობის სახელმწიფო ლიტერატურულ მუზეუმში (ხ – №13944) დაცულია ზაქარია ჭიჭინაძის უცნობი ბარათი ფილიპე მახარაძისადმი. ბარათი დათარიღებულია 1925 წლის 25 ოქტომბრით და იოსებ იმედაშვილის პიროვნების საინტერესო დახასიათებას შეიცავს.მოგვყავს ბარათი მთლიანად:

„ჩემგან გულით პატივცემულო ძვირფასო ფილიპე!

იოსებ იმედაშვილს შენც იცნობ და მეც. იგი არის დიდი პროგრესისტი და მასთან თავისი მშობელი ქვეყნის უაღრესი მოყვარე. მისი შრომა ყოველთვის სდარაჯობდა ქართველი მუშის და გლეხის დაცემულ ცხოვრებას. იგი იყო და არის კიდევაც მხურვალე მოტრფიალე ქართველი ერის იდეური ამაღლების, პროგრესულად დაწინაურების, რაშიაც უაღრესად არის დაცული კომუნალური იდეაც.

მთელი 40 წელიწადი კაცი სდარაჯობს ქვეყანას, თავისი კალმით და თავისი შრომით. მისთვის 4 წელიწადი მეტეხშიც იჯდა. სხვა დროსაც არ აკმარეს მას დევნა. დევნა ცენზურის კომიტეტიდან, დევნა ჟანდარმერიისაგან, დევნა მონარქიული მთავრობისაგან, დევნა სხვათაგან. ამ კაცმა დაბეჭდა, სხვათაშორის, ერთი შენი წიგნი, მანვე დიდათ იმუშავა შენს კაუცკის წიგნზე ციხეში. იგია ერთი დამაარსებელი სახალხო თეატრისა ამ 38 წლის წინ. იგია შემდგენელი „უცხო სიტყვათა ლექსიკონისა“, რომელშიაც მან პირველად დაბეჭდა ვრცლად „კომუნისტური მანიფესტი“. უკანასკნელ 15 წელიწადში უძღვებოდა სათეატრო    ჟურნალს, „თეატრსა და ცხოვრებას“, რომელიც განსაკუთრებით მშრომელ ხალხს ემსახურებოდა, რისთვისაც ვალები წამოედო. ასეთ მდგომარეობაში მყოფი კვლავ აპირობს თავისებურ სამწიგნობრო მუშაობას.

“ასეთი კაცის შრომის დავიწყება არ შეიძლება.

თუ ხათრი გაქვს, ჩვენი ქვეყნის სიკეთე გსურს, ამ კაცს გამოუნახე დახმარება, რომ ვალები გაისტუმროს და თავის ჟურნალის გამოცემა განაახლოს. მას არაფერი დახმარება არა აქვს, მისი შეგირდები პენსიასაც იღებენ და ამას გროშიც არ ეძლევა. ფილიპე, თუ ხათრი გაქვს და კაცი ხარ, ნუ დაივიწყებ ამ ქართველ მუშაკს, ქართველი ერისას. შენ იცი და შენმა ჭკვა-გონებამ, როგორ უპატრონებ ამ ერთგულ მუშაკს ქართველი ერის პროგრესულ ამაღლების და დაწინაურებისას. იმედია, რომ ჩემს დავალებას არ დაივიწყებ და ამ დამსახურებულ მუშაკს შენებურ ზნეობრივ და ნივთიერ დახმარებას გაუწევ.

ამის გულისათვის შენთან თორმეტი კაცი მოდიოდა. მათ მაგიერ მე მოვედი და გთხოვ შენ  იზრუნო, რომ ასეთი შრომისმოყვარე  კაცი არ იქნეს დაჩაგრული. თქვენი პატივისმცემელი ზაქ. ჭიჭინაძე“.

ამ შუამდგომლობამ კარგი ნაყოფი გამოიღო. საბჭოთა ხელისუფლებამ სათანადოდ დააფასა იოსებ იმედაშვილის დამსახურება ქართული კულტურის წინაშე.

ლეილა ნანიტაშვილი