კონდაკი.

44306320_1557672114333251_3991165923938533376_nკონდაკი პირველნაბეჭდი ქართული ლიტურგიკული წიგნია. იგი თბილისში, პირველ ქართულ სტამბაში გამოიცა 1710 წელს.

გაფორმებისა და ტექნიკური გამართვის თვალსაზრისით, მიჩნეულია პირველი ქართული სტამბის საუკეთესო გამოცემად. გამოირჩევა ორნამენტების მრავალფეროვანებით, გრავიურების სიუხვით, შრიფტების სხვადასხვაობით. გამოყენებულია სამივე სახეობის ქართული დამწერლობა: ორი საეკლესი–ნუსხური და მრგვლოვანი, ასევე საერო – მხედრული და ბერძნული. მოიცავს 220 გვერდს.

გამოცემა განახორციელა ევროპელმა მესტამბემ, მიხაილ იშტვანოვიჩმა, დაიბეჭდა ქართლის განმგებლის ვახტანგის ხარჯით, ერთვის მისი პორტრეტი და ბაგრატიონთა გერბი. რედაქტორი იყო ბერ-მონაზონი გერმანე.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

,,ვეფხისტყაოსნის“ სამაგიდო თამაში.

სამაგიდო თამაშებს დიდი ხნის ისტორია აქვთ და „ალეგრის“ სახელწოდებით ვიცნობთ. საქართველოში პირველი ასეთი ლიტერატურული თამაში ილია ჭავჭავაძის დროს დაიბეჭდა. ეს იყო აფორიზმების ლოტო. საბჭოთა პერიოდშიც არაერთხელ განხორციელდა მისი გამოცემა.
38431599_1463823510384779_2347211829266087936_nქართული ლიტერატურა და კულტურა ,,ვეფხისტყაოსნის“ გარშემო ტრიალებს. ,,ვეფხისტყაოსანი“ ყველა ეპოქაში აქტუალური იყო. მასში საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები პოულობდნენ პასუხებს მათთვის საჭირო კითხვებზე: რა არის მეგობრობა, სიყვარული, ერთგულება. პოემა არა მხოლოდ ლიტერატურულ, არამედ საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც აყალიბებდა გემოვნებას, მსოფლმხედველობას და რთულ ვითარებაში ზოგჯერ კომუნიკაციისა და მიმოწერის ყველაზე საიმედო საშუალებაც იყო. ომის დროს, ცენზურის პირობებში, მიმოწერისას დახმარებისთვის წერილის დასაშიფრად ხშირად პოემის ტექსტს მიმართავდნენ.
მიუხედავად მრავალსაუკუნოვანი პოპულარობისა, თანამედროვე სამყაროში მაინც საჭიროა ,,ვეფხისტყაოსნის’’ პოპულარიზაცია და თანამედროვე ინტერაქტიულ გარემოში დაბრუნება. სამაგიდო თამაშები ტექსტის სიღრმისეულად გაგებისა და გათავისების ძალიან კარგი საშუალებაა მთელს მსოფლიოში. ლიტერატურული სამაგიდო თამაში უნიკალურ შესაძლებლობებს იძლევა, რადგან უშუალოდ რუსთველისეულ სიტყვიერ სამყაროში ამოგზაურებს მოთამაშეს და მისი ბუნებრივი ნაწილი ხდება.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

„ძვირფასი ქვები“

წიგნის ილუსტრირების ტექნიკაში მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო ალბრეხტ პფისტერის (დაახლ. 1410-1466 წწ.) მიერ 1461 წელს გამოცემული მეორე წიგნი – „ძვირფასი ქვები“. მისი ავტორი გერმანულენოვანი შვეიცარიელი მწერალი ულრიხ ბონერია (დაახ. 1280-დაახ.1350 წწ.). წიგნში თავმოყრილია ასი ზნეობრივი იგავი, რომელიც შუა საუკუნეების მკითხველს თავისი დემოკრატიულობითა და მშვიდობისმოყვარეობით აოცებდა. „ძვირფასი ქვები“ პფისტერმა ორჯერ გამოსცა. პირველი დათარიღებულია 1461 წლით, მეორე უთარიღოა და ითვლება, რომ იგი 1463-1464 წწ. შუალედში უნდა იყოს დაბეჭდილი. 88 ფურცელიან წიგნში, მომცრო – 80×110 მმ. ზომის, 103  ილუსტრაცია ტექსტშია გაფანტული.
ამ წიგნის ბეჭდვის ტექნიკის შესწავლისას მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ ანაკრეფი და საგრავიურო დაფა ერთ ფორმას არ წარმოადგენდა, მიუხედავად იმისა, რომ საგრავიურო დაფის ჰორიზონტალური ზომა ანაკრეფის ბწკარების ზომის ტოლია. იმ დროისათვის ტექსტი და ილუსტრაცია ცალ-ცალკე იბეჭდებოდა: პირველ „გაგორებაზე“ ბეჭდნენ ტექსტს და ფურცელზე გრავიურისათვის ტოვებდნენ ადგილს, რომელზედაც მეორე გაგორებისას გამოისახებოდა ილუსტრაცია.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

დავითნი

26231064_1263043587129440_1076987039707515403_nპირველნაბეჭდი ქართული „დავითნი“ გამოიცა მოსკოვის სინოდის სტამბაში 1705 წელს. შეიცავს 286 გვერდს. გამოყენებულია საეკლესიოა – ნუსხა–ხუცური შრიფტი.
იმერეთის მეფე არჩილ II მე–17 საუკუნის ბოლოს გადაიხვეწა რუსეთში და მოსკოვთან ახლოს მდებარე დაბა ვსესვიატსკოეში საფუძველი ჩაუყარა ქართულ ახალშენს. მან პეტრე პირველისაგან ქართული საეკლესიო წიგნების ბეჭდვის ნებართვა გამოითხოვა. არჩილ მეფემ და მისმა ვაჟმა, ალექსანდრე ბატონიშვილმა ბევრი იღვაწეს ამ მიზნის განსახორციელებლად. წიგნების გამოცემას ალექსანდრე ვერ მოესწრო, ტყვეობიდან დაბრუნებული გზაში გარდაიცვალა. არჩილმა კი მხოლოდ „დავითნის“ გამოცემა მოახერხა და ისიც, პეტრე პირველის დაფინანსებით. ხუცური შრიფტი ეფრემს ჩამოუსხამს. ორ ქართველ ოსტატს 600 ცალი წიგნი დაუბეჭდავს ორ რუს კოლეგასთან ერთად.

 

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

ციცქნა ალბომი

31190031_1351645598269238_2759180832121436686_nსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის წიგნის მუზეუმში წარმოდგენილი ექსპოზიციის ყველაზე პატარა ექსპონატი 26X19 მმ. ზომის მიკროწიგნია.
„Герои войны 1812 года“ – ფოტოალბომი შავი ტყავის ყდაშია ჩასმული, რომელსაც პაწაწინა ლითონის შესაკრავის ნაწილიც აქვს შემორჩენილი.
ციცქნა წიგნი ოქროვარაყითა და ოქრომელნით შესრულებული ტვიფრული, მინიატურული წარწერებითაა დამშვენებული. ალბომში წარმოდგენილ პორტრეტებს შორისაა რუსეთის არმიის გენერლის, 1812 წლის საფრანგეთ-რუსეთის ომის გმირის – პეტრე ბაგრატიონის ფოტოსურათიც.
მიკროწიგნის ფრჩხილისოდენა პორტრეტზე გასაოცარად აღიქმება თითოეული დეტალი.

 

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

 

„ესთერის წიგნი“

29597853_1325120604255071_6455892106626673765_nმუზეუმი ფონდში მრავალი საინდერესო დოკუმენტია დაცული. რაღა თქმა უნდა, ყველა მათგანი საექსპოზიციო სივრცეში ვერ მოხვდა. ერთ-ერთი მათგანია „ესთერის წიგნი“ – ეტრატზე შესრულებული ებრაული ხელნაწერის ასლი, რომელიც ორი ნაწილისაგან შედგება: პირველი – XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე, მეორე კი XIX საუკუნის დასაწყისშია შექმნილი. გრაგნილი დაწერილია იმ ებრაულით, რომელზეც გადასახლებულები ლაპარაკობდნენ. იგი შეიცავს უამრავ სპარსულ და არამეულ სიტყვასა თუ გამოთქმას. წერის სტილით ხელნაწერი ჰგავს „მატიანეს“, „ეზრასა“ და „ნეემიას“.

ებრაელები ამ ხელნაწერს კანონიკურად მიიჩნევენ და „მეგილაჰ“-ს ანუ „გრაგნილს“ უწოდებდნენ. ის ებრაულ კანონში ეზრამ შეიტანა. იუდეველები დღემდე დღესასწაულობენ „ფურიმს“ („წილი“) ესთერის დროს იუდეველთა გადარჩენის აღსანიშნავად. წიგნში ცოცხლად არის აღწერილი სპარსული წეს-ჩვეულებები, რომლებიც დასტურდება ისტორიული ფაქტებითა და არქეოლოგიური აღმოჩენებით. მაგალითად, „ესთერში“ ზუსტად არის აღწერილი, როგორ მიაგებდნენ სპარსელები ვინმეს პატივს. არქეოლოგიურმა გათხრებმა ცხადყო, რომ „ესთერში“ მოყვანილი სამეფო სასახლის აღწერილობა ზუსტია.

„ესთერის წიგნი“ – ისტორია სპარსეთის მეფე ახაშვეროშის შესახებ(ზოგის აზრით, ქსერქსე I), რომელმაც ურჩი დედოფლის ვაშთის ნაცვლად, ცოლად მოიყვანა ებრაელი მორდოქაის ბიძაშვილი ესთერი. აგაგელმა ჰამანმა განიზრახა მორდოქაისა და ყველა ებრაელის დახოცვა, მაგრამ საბოლოოდ თავად ჩამოკიდეს ძელზე, რომელიც მორდოქაისთვის გააკეთა. მორდოქაი სამეფოში მეორე კაცი გახდა და ებრაელები გადაურჩნენ განადგურებას.

მეტალის ცილინდრი, რომელშიც „ესთერის მეგილაა“ მოთავსებული ძვირფასი არ არის.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

„ვეფხისტყაოსანი“, ტფილისი, 1712.

2012 წელი შოთა რუსთაველის წლად გამოაცხადა იუნესკომ, რადგან 300 წლის წინ, 1712 წელს, პირველად დაიბეჭდა XII საუკუნის ამ ქართველი პოეტის მსოფლიო მნიშვნელობის ლიტერატურული შედევრი – „ვეფხისტყაოსანი“. პოემის პირველი გამოცემა განხორციელდა თბილისში, 1709 წელს ამოქმედებულ პირველ ქართულ სტამბაში.
პირველნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“ პირველი ქართველი მესტამბის, მიქაელის პირველი ნამუშევარია და ქართველ გამომცემელთა პირველი დამოუკიდებელი ნამოღვაწარი; იგი პირველი ქართული ნაბეჭდი ორიგინალური თხზულებაა და პირველი მეცნიერული გამოცემაც ქართულ ენაზე: პოემას ერთვის ქართლის განმგებელისა და თბილისის სტამბის მმართველის, ვახტანგის განმარტებები – „თარგმანი პირველი წიგნისა ამის ვეფხისტყაოსნისა“. ეს ჩვენამდე მოღწეული ქრონოლოგიურად პირველი და ვრცელი მონოგრაფიაა რუსთაველის უკვდავი პოემის შესახებ. აქ განმარტებულია თხზულების არსი, პოემის ცალკეული სტროფები და სიტყვები. პოემის პირველი გამოცემა წარმოადგენს „ვეფხისტყაოსნის“ ხელნაწერთა შეჯერებულ, კრიტიკულ ტექსტს.
გამოცემა ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად იქცა. ტირაჟი უცნობია. გავრცელებულია აზრი ამ გამოცემის დევნისა და განადგურების შესახებ ცალკეულ პირთაგან. აღრიცხულია 20 ეგზემპლარი, აქედან 5 დაცულია ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. არც ერთი შემორჩენილი ცალი არ არის სრული. ამ ფაქტისა და პირველი გამოცემის მეცნიერული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, 1937 წელს, რუსთაველის იუბილისათვის, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მხარდაჭერითა და დაფინანსებით ქართველმა მეცნიერმა აკაკი შანიძემ ვახტანგისეული „ვეფხისტყაოსნის“ აღდგენილი გამოცემა განახორციელა. მას ერთვის ვახტანგისეული „ვეფხისტყაოსნის“ ყველა მოძიებული ეგზემპლარის აღწერილობაც.
აქ წარმოდგენილი პირველნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“ ეკუთვნოდა ქართველ კლასიკოს მწერალსა და საზოგადო მოღვაწეს – ილია ჭავჭავაძეს. ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულია მისი კოლექცია. წიგნი ბიბლიოთეკაში შემოვიდა 1937 წელს „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ ფონდთან ერთად.
სადღეისოდ „ვეფხისტყაოსანი“ თარგმნილია 49 ენაზე. მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში დაიბეჭდა 420-ზე მეტი გამოცემა, ქართულ გამოცემათარიცხვმა 100-ს გადააჭარბა.
მიმდინარე წლის მანძილზე გაგაცნობთ „ვეფხისტყაოსნის“ სხვა რჩეულ გამოცემებსა თუ ეგზემპლარებს ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციიდან.
რუსთაველის წელს დავასრულებთ რუსთაველის დღის აღსანიშნავი გამოფენით და არა მარტო…

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება  

ქეთევან ირემაძის ალბომი

წიგნსაცავში შევდივარ. უკვე მერამდენედ მეუფლება განცდა, რომ წიგნთა სამფლობელო დუმილითა და მოლოდინით მიცქერს. წიგნები, გრაფიკული ალბომები, ხელნაწერები – სავსე გაცხადებული თუ გაუცხადებელი ისტორიებით. უხმო საუბარი მათთან, ეს ის სიამოვნებაა, რასაც ძნელად თუ აუქცევ გვერდს. ყურადღებას იქცევს სადა, კრემისფერი მუყაოს ალბომი, სადაცაა უნდა გავიფიქრო – აქ საიდან მოხვდა? ვფურცლავ მას და შემომანათა ახალგაზრდა, ლამაზმა ქალმა, წარსულის სინათლიდან მიღიმის. მახსენდება გიორგი ლეონიძის სიტყვები: – „საიდან მოდის სილამაზე? ან სად მიდის? სად იკარგება, თუ დროებით მიეფარება? ვინ იცის?“ დროებით მიფარებულ სილამაზეზე – ქეთევან ირემაძეზე ვიწყებ ფიქრს.

იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულმა, ამ პატარა ალბომმა არ მინდა მხოლოდ ჩემს ფიქრებში გააცოცხლოს მშვენიერი ქალი, ნიჭიერი შემოქმედი, აბატი პრევოს – მანონ ლესკოს, დენი დიდროს – რამოს ძმისწულის, ბენჟამენ კონსტანის – ადოლფის, გი დე მოპასანის ნოველების მთარგმნელი და „ლიტერატურული მედალიონების“ ავტორი. მისი ალბომიდან გადმოსულ სინაზესა და სისადავეს გინაწილებთ სურათების სახით და აქვე მოგახსენებთ, რომ იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულია ასევე მოგონებები ქეთევან ირემაძეზე – მანქანაზე ნაბეჭდი კრებული, სადაც მრავალ საინტერესო ამბავს ამოიკითხავთ შალვა აფხაიძის, იოსებ იმედაშვილის, შალვა რადიანის მოგონებებიდან.

ავტორი: ანა ჯაჯანიძე

 

სტრეისის მოგზაურობა

რარიტეტის უცხოენოვანი წიგნების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს სამოგზაურო ჟანრის თხზულებები,  რომელთაგანაც ბევრი საოჯახო დინასტიების, ან მოყვარულ ბიბლიოფილთა საკუთრება ყოფილა. ამ ჟანრის წიგნებს დიდი ინტერესით კითხულობდნენ  XVII საუკუნიდან მოყოლებული, – იმ დროიდან, როდესაც საგრძნობლად გაიზარდა საზოგადოების სწრაფვა, მიეღო ინფორმაცია  დედამიწის ჯერ კიდევ  შეუსწავლელი ადგილების, იქ მცხოვრები ხალხის ყოფა–ცხოვრებისა და ზნე–ჩვეულებების შესახებ. მოგზაურობის მიზანი არაერთგვაროვანი იყო: მას ხშირად საფუძვლად ედო ამა თუ იმ სამოგზაურო მარშრუტის შემკვეთთა უფრო ფართო – პოლიტიკური, ეკონომიკური თუ კომერციული ინტერესები; თუმცა, უფრო მნიშვნელოვანია ის, რომ მოგზაურობათა შედეგად მეცნიერთა მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა უდიდესი როლი შეასრულა არა მარტო მსოფლიოს გეოგრაფიისა და ისტორიის შესწავლის, არამედ საბუნებისმეტყველო მეცნიერების სხვადასხვა დარგების განვითარების თვალსაზრისით.  ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულ იმ ავტორთა წიგნებს (მაგ. შარდენი, ტურნეფორი, კლაპროტი, დიუბუა, დიუმა და სხვ.), რომლებშიც ჩვენი ქვეყნის ისტორიული რეალიებია ასახული, მეტად თუ ნაკლებად უკვე იცნობს ჩვენი საზოგადოება, მაგრამ აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ბიბლიოთეკის ფონდი მდიდარია სამოგზაურო ჟანრის სხვა გამოცემებითაც, რომლებშიც XVII-XVIII საუკუნის მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეა აღწერილი. მათ შორის ზოგიერთი წიგნი განსაკუთრებული ღირსებებით გამოირჩევა და მკითხველზე დაუვიწყარ შთაბეჭდილებას ახდენს. ასეთ გამოცემებს შორისაა იალქნების ჰოლანდიელი ოსტატის იან იანსონ სტრეისის „სამი მოგზაურობის“ ამსახველი ფრანგული გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია ავტორის ჩანახატების საფუძველზე ცნობილ გრავიორთა მიერ შექმნილი ილუსტრაციებით.

სტრეისი, სტრუსი, სტრუისი  ან  შტრაუსი (ჰოლანდ. Strauss) – ასე უწოდებენ ჰოლანდიელ მოგზაურს სხვადასხვა წყაროებში; ავტორის გვარის ფრანგული თარგმანია „სტრუისი“, თუმცა მას ჩვენ მოვიხსენიებთ „სტრეისად“, როგორც მას უწოდებენ რუსი და ქართველი მეცნიერები. იან იანსენ  სტრეისმა 1647–1673 წლებში სამჯერ იმოგზაურა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში. სამშობლოში დაბრუნებული სტრეისის მონაყოლს მსმენელებში იმდენად დიდი დაინტერესება გამოუწვევია, რომ მან გადაწყვიტა გამოეცა წიგნი, სადაც თავისი ხანგრძლივი მოგზაურობის შთაბეჭდილებები დაწვრილებით იქნებოდა მოთხრობილი. მართლაც 1676 წელს ამსტერდამში ჰოლანდიურ ენაზე დაიბეჭდა სტრეისის წიგნის პირველი გამოცემა. ამ დროიდან იწყება თხზულების ახალი სიცოცხლე: მის თარგმანებზე მაშინვე გაჩნდა მოთხოვნილება, ასე, რომ ეს ნაწარმოები მწერლის ცხოვრებაშივე პირველად ითარგმნა ჯერ გერმანულ, (1678წ.) და შემდეგ ფრანგულ (1681წ.) ენებზე. საერთოდ კი ცნობილია სტრეისის თხზულების მრავალრიცხოვანი გამოცემა სხვადასხვა ენებზე.  თხზულების პირველი არასრული თარგმანი ჰოლანდიურიდან რუსულად განხორციელდა პეტრე პირველის დაკვეთით, ხოლო ე. ბოროდინის სრული თარგმანი რუსულ ენაზე გამოიცა მხოლოდ მე–20 საუკუნის დასაწყისში, 1935 წელს. საქართველოს ეროვნულ ბიბლიოთეკაში დაცული სტრეისის წიგნის პირველი ფრანგული გამოცემა მის თარგმანებს შორის უძველესია. იგი დაიბეჭდა ამსტერდამში, ავტორის სიცოცხლეში, 1681 წელს სათაურით –„Les voyages de Jean Struys, en Moscovie, en Tartarie, en Perse, aux Indes…“ (იან სტრუისის მოზაურობა მოსკოვში, ტარტარიაში, სპარსეთსა და ინდოეთში);  თავფურცელზე აღნიშნულია წიგნის ჰოლანდიური ენიდან მთარგმნელის გვარი – Glanius.

თხზულების ავტორის აღნიშნავს, რომ სამოგზაუროდ წასვლა გადაწყვიტა ზედმეტად მკაცრი მამისგან თავის დაღწევის მიზნით. მამისგან იგი ეზიარა იალქნების კეთებისა და მართვის ხელოვნებას, რომელიც მან პრაქტიკულად გამოიყენა სხვადასხვა ხომალდებზე ყოფნისას. სტრეისის პირველი მოგზაურობა დაიწყო ამსტერდამიდან, საიდანაც  ჩავიდა გენუაში, მადაგასკარზე, სუმატრაში, სიამსა და იაპონიაში. 1651 წელს იგი დაბრუნდა ჰოლანდიაში და ოთხი წლის შემდეგ კვლავ გაეშურა საზღვაო გზით ლივორნოში,  ჩაეწერა ვენეციის საზღვაო არმიაში, ებრძოდა თურქებს, ჩავარდა ტყვედ, განთავისუფლდა ტყვეობიდან და მოიარა იტალიის ქალაქები; მესამე მოგზაურობისას სტრეისი ჩავიდა მოსკოვში და ქალაქში ცხოვრების 2 წლის შემდეგ, მდინარეების – მოსკოვისა, ოკისა და ვოლგის გავლით რუსული ხომალდით „ორიოლით“ ჩავიდა კასპიის ზღვამდე, იმყოფებოდა ასტრახანში, სადაც იგი მოწმე გახდა სტეფანე რაზინის მიერ ასტრახანის აღებისა. აქ სტრეისი ტყვედ ჩაუვარდა აჯანყებულ კაზაკებს, მაგრამ მოახერხა გაქცევა და სასწაულებრივად გადარჩენილი ჩავიდა დაღესტანში, სადაც იგი კვლავ აღმოჩნდა დაღესტნელი „თათრის“ მონობაში; თათარმა ჰოლანდიელი მონა 150 აბასად მიჰყიდა სპარს ვაჭარს – ჰაჯი მუჰამედ სალეხს. ბოლოს იგი გამოისყიდა პოლონეთის ელჩმა შემახაში(ქალაქი აზერბაიჯანში). შემახიდან სტრეისმა ქარავანთან ერთად გააგრძელა მოგზაურობა ისპაჰანამდე, საიდანაც დაბრუნდა სამშობლოში. ეს მხოლოდ მოკლე მიმოხილვაა იმ რთული მარშრუტისა, რომელიც განვლო ამ უცნაურმა ადამიანმა.მაინც, რა იყო სტრეისის მოგზაურობის მოზანი და ვინ იყო თავად იგი: რომანტიკოსი მოგზაური, მეკობრე, მზვერავი თუ ავანტიურისტი? – ამაზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. ჩვენი აზრით, ეს პიროვნება იტევდა ყველა ამ გაგებას. იმ პერიოდში ხანგრძლივი მოგზაურობის ყოველი დღე სიცოცხლისთვის სახიფათო რისკთან იყო დაკავშირებული. ნაწარმოებიდან ჩანს, რომ სტრეისს ამ სახიფათო მოგზაურობის დროს მატერიალური და კომერციული ინტერესებიც ჰქონდა. ასეა თუ ისე, წიგნის ავტორი უნიჭიერესი ადამიანია, რომელიც ცოცხალი ენით, საოცარი სიცხადითა და ექსპრესიულობით აღწერს  მოგზაურობის ყოველ დღეს, მის გარშემო მყოფ ადამიანებსა და მათ ზნე–ჩვეულებებს. წიგნი საინტერესო მასალას შეიცავს იმ დროის ქვეყნების ისტორიულიწარსულიდან, მაგალითად, ის შესანიშნავი წყაროა რუსეთის ისტორიის მკვლევართათვის, რადგან მასში აღწერილია XVII საუკუნის რუსეთისა და მისი დედაქალაქის – მოსკოვის ცხოვრება,

, ასევე რუსეთის ისტორიის მნიშვნელოვანი პერიოდი – გლეხთა ომი დონელი კაზაკის, სტეფანე რაზინის მთაურობით. რუსი ისტორიკოსები აღნიშნავენ ამ აჯანყების ზოგიერთი დეტალის ზუსტ თანხვედრას სხვა ისტორიულ წყაროებში ასახულ მოვლენებთან, თუმცა  ავტორის ზოგიერთი მონათხრობი საკამათოა და დაზუსტებას მოითხოვს. მაგალითად, სტრეისი, რომელიც ასტრახანთან ტყვედ ჩაუვარდა რაზინის მეომრებს, თავად შესწრებია იმ ფაქტს, თუ არყით დამთვრალმა ატამანმა როგორ გადააგდო გემიდან სპარსი თავადის მშვენირი ასული, რომელიც მსხვერპლად შესწირა თავის „მარჩენალ“ მდინარე ვოლგას. ქალი რაზინს ტყვედ აუყვანია ერთ–ერთი დასახლებული პუნქტის დარბევის შემდეგ და ხომალდზე ხარჭად ჰყოლია გარკვეული დროის განმავლობაში. ნანახით შეძრწუნებული ავტორი  კაზაკთა მეთაურს „ცოფიან ველურს“ უწოდებს. ძალზე საინტერესოდ აღწერს სტრეისი აღმოსავლელი ხალხის ზნე–ჩვეულებებს და ამასთან დაკავშირებულ თითქმის დაუჯერებელ ამბებსაც, რომელთა რეალურობის შეგრძნებას ამძაფრებს ისიც, რომ თხზულება დღიურის ფორმითაა დაწერილი. ასე, მაგალითად, ქალაქ შემახაში მისთვის დაუვალებიათ მონაწილეობა მიეღო სპარსეთის შაჰისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესში. უნდა შეერჩიათ 500 ლამაზი გოგონა ორი წლის ასაკიდან მოწიფულობის ასაკამდე (17) წლამდე. ისპაჰანში ჩაყვანილ პატარა ბავშვებს სრულწლოვანებამდე სასახლეში ზრდიდნენ ძიძები. რაღა თქმა უნდა, ყველა შერჩეული ლამაზმანი აუცილებლად ქალწული უნდა ყოფილიყო. სტრეისი აღწერს შემახიდან ისპაჰანში გოგონების გამგზავრების დღეს. იგი წერს,რომ საშინელი სანახავი იყო პატარა ბავშვების მშობლებთან სამუდამოდ განშორების პროცესი, რადგან  შვილებს კალთიდან აგლეჯდნენ საცოდავ დედებს,  რომელთა მოთქმა და კივილი ცასა სწვდებოდა. შემახაში ამ დროს მომხდარა ასეთი ამბავი: ერთ მდიდარ მუსლიმანს ძალზე ლამაზი ქალიშვილი ჰყოლია, რომელსაც უყვარდა ღარიბი  ჭაბუკი. მამას არ მოსწონდა სასიძო და უარი უთხრა ქალიშვილის ხელის მთხოვნელს, მაგრამ როდესაც  დაიწყო ხანისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესი, შვილის დაკარგვის შიშით, იგი დათანხმდა,  არასასურველი სასიძოსთვის გაეყოლებინა თავისი ქალიშვილი, უფრო მეტიც, მამამ ნება დართო სიძეს, ქორწინებამდე გაეზიარებინა სარეცელი მის ქალიშვილთან, რათა ასეთი გზით შვილი გადაერჩინა.

თხზულებაში განსაკუთრებით საინტერესოა მესამე მოგზაურობის ამსახველი მასალა: ირანისკენ მიმავალი მოგზაური საქართველოსთვის გვერდის ავლით ჩასულა სომხეთსა და აზერბაიჯანში, რომელიც, აგრეთვე ირანის პროვინცია იყო. ავტორი ხშირად მოიხსენიებს შემახაში დაბანაკებული პოლონეთის საელჩოს უფროსს, ვინმე „ბოგდანს“, რომელიც რეალურად არსებული ქართველი დიპლომატი ბოგდან გურჯიცკია. სწორედ გურჯიცკიმ გამოისყიდა მოგზაური სპარსი ვაჭრის მონობიდან. სტრეისს ხატოვნად აქვს აღწერილი სპარსელთა ახალი წელი: პოლონეთის საელჩოს ხელმომჭირნე უფროსობა, იმ საბაბით, რომ არ იზიარებდა მუჰამედის მიმდევართა დღესასწაულს, ზეიმის დღეს არ გამასპინძლებია თავის თანამშრომლებს, რომელნიც, იძულებულნი გამხდარან, მაჰმადიანთა ტრაპეზი გაეზიარებინათ, რათა ამოევსოთ მშიერი კუჭები. სტრეისის თქმით, მათ უფროსს, ბოგდანს სრულებით არ ანაღვლებდა, რომ თანამშრომლები სპარსელებთან ატარებდნენ დროს, რადგან ერთ დროს თვითონაც უნდოდა მიეღო მაჰმადიანობაო. აქვე განვმარტავთ, რომ პოლონურ ისტორიოგრაფიაში ბოგდან გურჯიცკის, იგივე მუხტამ–ბეგის, ან ბოგდან სპარსის სახელით ცნობილი პიროვნება ეროვნებით ქართველი ცნობილი პოლონელი დიპლომატია, რომელიც თითქმის ოცდაათი წლის განმავლობაში ასრულებდა პოლონეთის მეფის მუდმივი რეზიდენტის მოვალეობას ირანის შაჰის კარზე. გურჯიცკის დიდი როლი შეუსრულებია XVII საუკუნის საქართველოსა და პოლონეთს, ასევე საქართველოსა და ირანის შორის პოლიტიკურ–ეკონომიკური ურთიერთობის მოგვარების თვალსაზრისით. სარწმუნოდ უნდა მივიჩნიოთ ავტორის სიტყვები გურჯიცკისთან დაკავშირებით, თუ გავიხსენებთ იმ ფაქტს, რომ ბოგდანი იმ ქართველ პოლიტიკოსთა აზრს იზიარებდა, რომელნიც საგარეო პოლიტიკაში ირანულ ორიენტაციას ემხრობოდნენ. ცნობილია, რომ გურჯიცკის მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონია ქართლის მეფესთან ვახტანგ V–სთან. სტრეისის მოგზაურობაში აღნიშნულია, რომ პოლონეთის ელჩს საქართველოს მეფისთვის ექიმიც კი გაუგზავნია.  სტრეისის თხზულებაში ირანში მცხოვრებ ქართველთა შესახებ სხვა არაერთ საინტერესო  დეტალსაც გადავაწყდებით. სტრეისის მოგზაურობათა წიგნში აღწერილია თითოეული ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობა, ლანდშაფტი და ბუნებრივი სიმდიდრეები, რაც საქონლის გასაღების ბაზრების მაძიებელ ევროპელთათვის ბევრ საგულისხმო დეტალს შეიცავდა. აქ მოთხრობილია ბუნების იმ საოცარი კატაკლიზმების შესახებაც, რომელთა მოწმეც ავტორი გამხდარა. მაგალითად მწერალი აღწერს მეტეორთა „წვიმას“ და ძლიერ მიწისძვრას შემახაში. ეს მოვლენები ავტორის მიერ ისე მხატვრულადაა გადმოცემული, რომ უნებურად თვალწინ მეორედ მოსვლის ფანტასტიკური ფილმის კადრები წარმოგიდგებათ.იან სტრეისის წიგნის ფრანგული თარგმანი გაფორმებულია შესანიშნავი გრავიურებით, რომლებიც ცნობილ ჰოლანდიელ გრავიორებს – იოჰან კიპსა და კონრად დეკერს ეკუთვნის.სტრეისის თხზულების ეგზემპლარს ახლავს 3 დასაკეცი რუკა, რომლებიც არ ეკუთვნის ამ გამოცემას. პირველი 1845 წელსაა დაბეჭდილი ლონდონში და მოიცავს საქართველოს, ჩერქეზეთსა და სომხეთს (შემდგ. ჯ. ეროუსმითი); მეორე, 1821 წლის რუკა ფრანგულ ენაზეა და მოიცავს თურქეთის, სპარსეთის, საქართველოსა და ჩრდ. კავკასიის ტერიტორიებს (შემდგ. ჟობერტი); მესამე რუკაზე გამოსახულია სომხეთის ტერიტორია მიმდებარე ქვეყნებით. ეროვნული ბიბლიოთეკის აღნიშნული ეგზემპლარი ნამდვილი ბიბლიოგრაფიული „თაიგულია“, რადგან მას მაღალი კულტურულ–ისტორიული ღირებულების გარდა, სხვა ღირსებაც გააჩნია: ეგზემპლარის  ფორზაცსა და თავფურცელზე უწინდელი მფლობელობის დამადასტურებელი ნიშნებია: წინა ფორზაცზე დაკრული გერბული ექსლიბრისი შრიფტული წარწერით „D. D. Le Tellier de Courtanvaux“ წიგნის პირვანდელ პატრონს – ტონერისა და მონმირაის საგრაფოს მარკიზს, საფრანგეთის სამხედრო მინისტრის შვილიშვილს, მეფის შვეიცარიის გვარდიის პოლკოვნიკს, მეცნიერსა და მკვლევარს, ფრანსუა–მიშელ–სეზარ ლეტელლიე მარკიზ დე კურტანვოს ეკუთვნის (1718–1781), ხოლო წიგნის თავფურცელზე მიხეილ თამამშევის ბიბლიოთეკის ბეჭედია. ეგზემპლარის პირველი მეპატრონის, სეზარ ლეტელლიეს გვარის წარმომადგენლები განთქმული ბიბლიოფილები ყოფილან. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ მარკიზის ერთ–ერთმა წინაპარმა, შარლ–მორის ლეტელლიემ თავისი საოჯახო ბიბლიოთეკის საგვარეულო ექსლიბრისებიანი 16000 უიშვიათესი წიგნი საჩუქრად გადასცა პარიზის წმ. ჟენევიევას სააბატოს ბიბლიოთეკას. ლეტელლიეთა გვარის ღირსული წარმომადგენლის, მრავალმხრივ განათლებული ადამიანის, სეზარ ლეტელლიე დე კურტანვოს ბიბლიოთეკა ითვლიდა სხვადასხვა შინაარსის წიგნების ათასობით ეგზემპლარს, რომელთა უდიდეს ნაწილს შეადგენდა სწორედ სათავგადასავლო ლიტერატურა. სეზარ ლეტელლიეს შვილს შარლ–ფრანსუას, რომელიც ასევე აღიარებული მეცნიერი და გამომგონებელი გახლდათ, ოცნებად ჰქონია, შეედგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სამოგზაურო ჟანრის წიგნების ბიბლიოგრაფიული აღწერილობა, მაგრამ არ დასცალდა, რადგან ძალზე ახალგაზრდა, 31 წლისა გარდაიცვალა. მისმა მამამ, რომელიც მეტად დამწუხრებული იყო ნიჭიერი ვაჟიშვილის გარდაცვალებით, კიდევ უფრო განავრცო  ბიბლიოთეკის კოლექცია და შეადგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სრული კატალოგი, რომელიც მხოლოდ მისი გარდაცვალებიდან ერთი წლის შემდეგ, 1782 წელს გამოიცა პარიზში. ეროვნული ბიბლიოთეკის ეგზემპლარი, სავარაუდოდ, ცნობილმა სომეხმა მეცენატმა და კავკასიოლოგმა მიხეილ თამამშევმა შეიძინა ევროპაში ყოფნის წლებში; თამამშევის საოჯახო კოლექციიდან ეს გამოცემა მისივე ანდერძით სხვა წიგნებთან ერთად გადაეცა ა. პუშკინის სახელობის თბილისის საქალაქო ბიბლიოთეკას, რომელიც შემდეგ შეუერთდა საქართველოს საჯარო ბიბლიოთეკას. სეზარ ლეტელლიეს ექსლიბრისიანი წიგნები კი გაფანტულია წმ. ჟენევიევას სახელობისა და საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკების ფონდებში.

ავტორი: მანანა სამაშვილი

 

გეორგიანული ისტორია ჭაბუკ თავად ამილახვარზე

1779 წელს პეტერბუგში რუსულ ენაზე გამოქვეყნდა “გეორგიანული ისტორია ჭაბუკ თავად ამილახვარზე”. რუსეთში ყოფნისას დაწერილ პოლიტიკურ პამფლეტში ალექსანდრე ამილახვარი მოგვითხრობს საკუთარ თავგადასავალს, ახასიათებს XVIII საუკუნის II ნახევრის ქართლის პოლიტიკურ მდგომარეობასა და სახელმწიფო წყობილებას, უარყოფითად ახასიათებს ერეკლე II-ის მთელ მოღვაწეობას. თხზულება განსაკუთრებით საინტერესოა ქართველი თავადის პოლიტიკური შეხედულებების  დასახასიათებლად.  ავტორის მსჯელობა  სავსეა შეუზღუდველი თვითმპყრობელი მმართველობისადმი სიძულვილით.XVIII საუკუნის მწერალი და პოლიტიკური მოღვაწე ალექსანდრე ამილახვარი, ერეკლე II-ის წინააღმდეგ 1765 წელს მოწყობილი შეთქმულების აქტიური წევრი იყო. იგი პაატა ბატონიშვილის მხარეს იბრძოდა, რისთვისაც სასტიკად იქნა დასჯილი – მას ცხვირი მოაჭრეს და გადაუჭრეს ფეხის ძარღვი. 1771 წელს მან პატიმრობას თავი დააღწია და რუსეთში გადაიხვეწა. აქ ერეკლეს მუდმივი მოწინააღმდეგე დაუკავშირდა ტახტის პრეტენდენტს ალექსანდრე ბაქარის ძეს. 1783 წელს ალექსანდრე ამილახვარი ერეკლეს თხოვნით დააპატიმრეს რუსეთში და ჩასვეს ვიბორგის ციხეში. აიკრძალა 1779 წლის გამოცემაც. 1801 წელს იგი გაათავისუფლეს. საქართველოსკენ მომავალი ამილახვარი გზად, ასტრახანთან გარდაიცვალა.„გეორგიანული ისტორია“ ეძღვნება გრიგოლ ალექსანდრეს ძე პოტიომკინს, რუს სახელმწიფო მოღვაწეს, ეკატერინე II-ის ფავორიტს. ტექსტი ქართულიდან რუსულად თარგმნა და რედაქტირება გაუკეთა რუსეთში მოღვაწე ქართველმა მწერალმა, მთარგმნელმა, დიპლომატმა სიმონ იაგორის ძე ეგნატაშვილმა (იგნატიევმა).იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცული ამ გამოცემის  ორივე ეგზემპლარი დიდ იშვაითობას წარმოადგენს. ერთი მათგანი ეკუთვნოდა ცნობილ რუს წიგნმოვაჭრე, გამომცემელსა და საზოგადო მოღვაწეს ალექსანდრე ფილიპის ძე სმირდინს, რაზეც ფორზაცზე დაკრული შრიფტული ექსლიბრისი მიუთითებს. მეორე ეგზემპლარი კი ივანე მიხეილის ძე სარქისოვ–სერაზინის კუთვნილი წიგნია, ნაჩუქრობის წარწერით.

                                                                                                                                                                   ავტორი: ანი ჯაჯანიძე