წიგნები პანდემიისას – თეონა დოლენჯაშვილი

                                                    ქალები პანდემიისას

“სიკვდილი მხოლოდ იმიტომ მიძნელდება, რომ სიყვარულის გამო არ ვკვდები

პანდემია ახშობს ცხოვრებას და მასში დახშულ სურვილებს ავლენს, ლიტერატურა კი მათ აღწერს. კრიზისის დროს, როგორც ვირჯინია ვულფი იტყოდა,  „ადამიანის მარადიული ბუნება იცვლება“, უფრო სწორად, საკუთარ ჭეშმარიტ არსს უბრუნდება, მორალურ-კულტურულ საბურველს იცლის და ძვლებამდე აშიშვლებს ჩვენს სისუსტეებს, შიშებს და ტკივილებს, და დგება დრო, როდესაც ყველაზე დიდი მისია ექიმებს და მწერლებს ეკისრებათ. ხორცის მკურნალობას და სულის გადარჩენას, სულზე დაკვირვებას, მის ყველაზე ბნელ და ღრმა კუნჭულებში შეღწევას. რადგან კრიზისი პროცესია და არა განაჩენი. განაჩენი კი იმის მიხედვით დგება, თუ როგორ გავივლით ამ პროცესს.

სწორედ ამიტომ ჩემი საყვარელი წიგნებიც ისინია, რომლებიც ყველაზე მძაფრად აღწერენ ამ პროცესს. სადაც ყველაზე უკეთ ჩანს სიკვდილის სიახლოვით შეცვლილი ადამიანი და მისი ბუნება, მისი არჩევანი, გმირობა თუ ლაჩრობა, სიძულვილი თუ სიყვარული…

მაგრამ ახლა ამ წიგნებზე კი არა, ამ წიგნების პეროსნაჟებზე მინდა მოგიყვეთ. მათ ყველაზე სუსტ და ამავე დროს  ყველაზე ძლიერ  გმირებზე – ქალებზე პანდემისაას.

ექიმის ცოლი

მას სახელი არ აქვს. ის უბრალოდ ექიმის ცოლია. ერთადერთი თვალხილული ადამიანი უცნობი ეპიდემიით დაავადებულ ასევე უსახელო უსინათლოთა შორის. ეს ქალი ჟოზე სარამაგუს „სიბრმავის“ მთავარი პერსონაჟია, რომელსაც მწერალმა ყველაზე დიდი მისია არგო – ექიმის ცოლი ის არის, ვინც  მოვლენების შუაგულშია. ვინც ხედავს ყველაფერს. ხედავს ადმიანების სულმოკლეობას, სასოწარკვეთას, სისასტიკეს, ღალატს, მკვლელობას, ის ხედავს მათ სრულ დაცემას, ქაოსს და რღვევას. ის ხედავს „თეთრი პანდემიის“ მიზეზს და აღწევს საგანთა არსში.

სარამაგუს ამ წიგნში იზოლაცია ყველაზე მძაფრია. კარანტინი – ყველაზე მძიმე. ადამიანებს გარესამყაროსგან თეთრი ნისლის სქელი ფარდა ჰყოფს. და ისინი არა მხოლოდ ჩვეული ყოფისგან ხდებიან იზოლირებული, ისინი მოკვეთილნი არიან საკუთარი თავისგანაც. მათ ყველაზე უმწეო, უილაჯო მდგომარეობ აქვთ მისჯილი – იზოლაცია სიბრმავით.

ექიმის ცოლი ტყუის. ტყუის, თითქოს თავადაც ბრმაა. თავდაპირველად ეს ქმრის გამო გააკეთა, რადგან მისი იზოლაციაში მიტოვება არ სურდა, მაგრამ მერე მის მთავარ როლად იქცა. ქალაქის საკარანტინე სივრცეში,  იქ, სადაც ცარიელი ფსიქიატრიული კლინიკის ბინძური ტალანებია, ექიმის ცოლი ყველასთან თამაშობს, რათა არ გამოირჩეს, რადგან იცის, ჯანმრთელი ადამიანის უპირატესობას ყველაზე მტკივნეულად დაავადებულები გრძნობენ, ამ უთანასწორობის გამო წარმოქმნილი უკონტროლო აგრესია კი ნებისმიერ ვირუსზე უფრო სახიფათოა.

ამგვარად, ექიმის ცოლი ცოდნის ზღვარს იქითაა. მას ესმის, რომ ცოდნის გარკვეულ ზღვარს იქით სჯობს, თავი ისე დაიჭირო, თითქოს არაფერი იცი.

უსინათლო ექიმის თვალხილული ცოლი სიკეთის ზღვარს იქითაც არის. ის ერთადერთია, ვისაც შეუძლია, დაავადებულებს უშველოს. გახდეს ლიდერი, შექმნას ერთობა, გამოიყვანოს ეპიდემიის მოჯადოებული წრიდან ადამიანები, გადაარჩინოს სხვები.

და ასეც იქცევა. ის ყველას ნაცვლად იბრძვის.

ექიმის ცოლი სიყვარულის ზღვარს იქითაცაა. რადგან მოვალეა, თვალი არ დაუხუჭოს რეალობას, იმასაც ხედავს, როგორ ღალატობს ქმარი. ხედავს და ეგუება, თვალს ავლებს ნაცრისფერი საბნების ქვეშ სხეულების მოხაზულობას, ბინძურ კედლებს, ცარიელ საწოლებს და აუღელვებლად უსურვებს საკუთარ თავს  დაბრმავებას, რათა შეაღწიოს საგნების ხილული გარსის მიღმა, შიგ სიცარიელეში, მათ ბრწყინვალე და გარდაუვალ სიბრმავეში.

საოცარია, მაგრამ ექიმის ცოლი, მართლაც, ერთადერთი მხედველია საყოველთაო სიბნელეში. ტაძრებშიც კი წმინდანდების ქანდაკებებს თვალები აქვთ ახვეული, თითქოს ღმერთებიც დაბრმავებულან და ახლა ექიმის ცოლმა უნდა გაიყვანოს ადამიანები აღთქმულ მიწაზე და უთხრას მათ:

„მკვდრები ხართ და მკვდართა დამმარხავი!
ბრმები ხართ და ბრმათა წინამძღოლი!
მართალთა გამოგზავნილო მკვლელებო,

აჰა! გრჩებათ თქვენი სახლი ოხრად
შენ კი, ჩემოხალხო, გამოდი მისგან!

გაიქეცი ბაბილონიდან“

ფერმინა

ფერმინა დასაც ექიმის ცოლია. უფრო სწორად ექიმის ქვრივი. ფერმინა იმ ასაკშია, როდესაც ქალები დასასრულისთვის ემზადებიან. გრილ პატიოში ჩამოსხდებიან და ნუშისა და ყავის მომწარო სურნელში ტკბილახალგაზრდობას იგონებენ. ხანგრძლივი წვიმების სეზონზე  შინ ნაქსოვ თავშალში ეხვევიან, მზიან დღეებში კი ლურჯ ცაზე ანგელოზებს ეძებენ. ელოდებიან უკანასკნელ საქმროს – მთავარანგელოზს.

მაგრამ ფერმინასთან მთავარანგელოზი იგვიანებს. იქამდე ეპიდემია მოდის – ქოლერა. ქალაქში ჟამიანობა იწყება. ქალაქი იკეტება, გარესამყაროს სწყდება და ყოველ ოთხ საათში ციხესიმაგრის გარნოზონიდან ქვემეხის ხმა ისმის. ზარბაზანს ისვრიან. სჯერათ, რომ დენთი ჰაერს გაასუფთავებს ან ქოლერის დემონებს დააფრთხობს. მაგრამ ქოლერას არაფერი აშინებს. მიჰყავს და მიჰყავს ადამიანები, გარდაცვლილთა რიცხვი იზრდება, მათი დათვლა შეუძლებელია.მხოლოდ რჩეულები გადარჩებიან, რადგან ეპიდემია ღვათებრივი სამართლის ფორმაა, თუმცა ეს სამართალიც არავინ იცის, როგორ ნაწილდება, ის ისევე ულოგიკოა, როგორც უბედურება, რომელიც საყოველთაოა და ამავე დროს არათანაბარი.

ფერმინა ყველა ავადობის წამალს და უნივერსალურ ვაქცინას აგნებს. მისი სახით გაბრიელ გარსია მარკესმა რომანში „სიყვარული ჟამიანობის დროს“ სიკვდილ – სიცოცლის დუალიზმი ამოხსნა. ახსნა, რატომ არის, რომ სწორედ მაშინ, როცა ასე ახლოსაა სიკვდილი, ყველაზე მეტად გვინდა სიცოცხლე. რატომ არის, რომ როდესაც შეუძლებელია სიყვარული, ყველაზე მეტად გწყურია ის.

და მაშინ, როდესაც ქოლერა ირგვლივ ყველაფერს ანადგურებს, 80 წლის ფერმინას ახალგაზრდობის სიყვარული უცოცხლდება. ის გარბის ფლორენტინოსთან ერთად, რომელიც მას 51 წელი ელოდა, რომელმაც იცოდა, რომ უნდა ეცოცხლა, ავად არ უნდა გამხდარიყო, არ უნდა დაბერებულიყო, ფერმინას ქმარზე ადრე არ მომკვდარიყო.

დიახ, სიყვარული საუკეთესო ვაქცინაა, ხოლო ეპიდემია – თავისუფლება! თავისუფლება აკრძალვებისგან, საზოგადოებრივი წნეხისგან. სიბერისგან, შიშისგან. ჟამიანი ქალაქიდან გაქცეული მოხუცი შეყვარებულების გემზე მოფრიალე ქოლერის ყვითელი დროშა ფერმინას, როგორც ქალის, თავისუფლებაა. აკრძალული სიყვარულით ტკბობაა ცხოვრების დაისში. ეს დასასრული ამავე დროს ახლის დასაწყისია. სიყვარულში ჩაკეტვა, სიცოცხლის ზეიმი და სიკვდილთან დაზავება – ფერმინას სიყვარული არა მხოლოდ სიკვდილზე იმარჯვებს. ის იმარჯვებს იმ სიცოცხლეზეც, რომელსაც ის საზოგადოებრივი აზრის კარანტინში ჰყავდა გამოკეტილი.

ქითი

რომ არა ეპიდემია, ქითი (სომერსეტ მოემის „მოხატული ფარდა“)

სნობური ელიტარული ოჯახის განებივრებულ ქალად დარჩებოდა, ერთ მარტოსულ და მოწყენილ დიასახლისად. რომლისთვისაც ქმარს არ სცალია, მოწყენილობისგან გაბეზრებული ქითი კი  ინტრიგაში ეხვევა და ქმარს ღალატობს. ქითი მოღალატე ცოლია, რომლის ღალატის შესახებაც იცის ქმარმა, ექიმმა უოლტერ ფეინმა, თუმცა ქმრის სასჯელი უცნაურია. ის ცოლს არ ტოვებს, ის მასთან ერთად შორეულ და სახიფათო მოგზაურობაში მიემგზავრება. ჩინეთის პატარა დაბაში, იქ, სადაც ქოლერა მძვინვარებს.

გაუგებარია, რას ეძებს უოლტერი ღვთისგან მივიწყებულ სოფელში – სიკვდილს თუ გადარჩენას. ეს მისი სასჯელია თუ პატიება.  თავდაპირველად ქითისთვის ყველაფერი ტანჯვაა:  უცხო ადგილი, მძიმე პირობები, მოწამლული წყალი, ქოლერით გარდაცვლილთა სამგლოვიარო პროცესიები…  მაშინ, როდესაც ქმრის ცხოვრება ყოველდღიური ბრძოლაა სიკვდილთან.  როდესაც ის შიშველი ხელებით, მედიკამენტებისა და სანიტრების გარეშე ებრძვის მომაკვდინებელ სენს. ეპიდემიას, სულებს გლეჯს პირიდან. ქითის ცხოვრება მხოლოდ პასიური დაკვირვებაა  ყოველივე იმაზე,  რაც ხდება. და ბედს შეგუებული მოლოდინი, რა მოხდება მერე,  რას მოუტანს ხვალინდელი დღე მისთვის უკვე დასრულებულ ცხოვრებაში. მაგრამ სწორედ აქ ხდება მეტამორფოზა.

სწორედ აქ – პატარა ჩინურ სოფელში იწყება ნამდვილი, სისხლსავსე და ბედნიერი ცხოვრება. სწორედ აქ იბადება ქითის მიზანი, ჩნდება მისია და იქმნება ნამდვილი სიყვარული. ქალი თითქოს ახლაღა გაიცნობს ქმარს. უბედურება მათ აახლოებს, ეპიდემიის წინააღნმდეგ ბრძოლა აერთიანებს. ქოლერა უკან იხევს. ისინი კი თავიდან აღმოაჩენენ ერთმანეთს. უყვართ და იბრძვიან. და, რა თქმა უნდა, აქაც ხდება კათარზისი. ექიმი ქალაქს გადაარჩენს, მაგრამ თავად იღუპება. სიკვდილს მთავარი გმირი მიჰყავს, მაგრამ სიყვარულს ტოვებს.  და ქოლერისგან გაწმენდილ ქალაქში ახალი სიცოცხლე იბადება.

ქითი ქალია. ქალი, რომელიც ყოველთვის იმარჯვებს  სიკვდილზე, რადგან მხოლოდ ქალს შეუძლია, აღადგინოს კაციობრიობის დაკარგული ბალანსი. მხოლოდ ქალს შეუძლია, ამქვეყნად ახალი სიცოცხლე მოავლინოს. ახალი შვილი, ახალი ადამიანი.

* * *

დასასრულს, კიდევ ერთი ქალი მახსენდება. ალბერ კამიუს გენიალური რომანიდან „შავი ჭირი“. ის ქალიც ექიმის ცოლია.  მთავარი გმირის ბერნარ რიეს სიყვარული. ქალი, რომელიც ნაწარმოებში თითქმის არ ჩანს, რადგან ეს კაცების რომანია. აქ კაცები იბრძვიან შავი ჭირის – ფაშიზმის წინააღმდეგ. კამიუს ამ დიდ ალეგორიულ წიგნში ვირთხების მიერ შემოტანილი შავი ჭირის ვირუსი ისევე ჰგავს ტოტალიტარული სახელმწიფოების იდეოლოგიას, როგორც ჟოზე სარამაგუს „სიბრმავეში“ აღწერილი  ფსიქიატრიული პალატები ჰგვანან ნაცისტურ საკონცენტრაციო ბანაკებს. ექიმ ბერნარ რიეს ცოლი კი კოლექტიური სახეა იმ უდანაშაულო მსხვერპლისა, იმ ათი ათასობით ქალის და ბავშვისა, რომლებიც მიჰყავთ ომებს და ადამიანურ უგუნურებას. რიეს ცოლი, რომლის დაღუპვასაც ის ტყელეგრამით იგებს, უხილავი მსხვერპლია და ყველაზე ხილული მეამბოხე,

მისი სიკვდილი ნიშანია და ეპიდემიასთან,  ომთან,  ბოროტებასთან თუ ადამიანურ არასრულყოფილებასთან მებრძოლი ექიმი ხვდება,  რომ სამყაროს განკურნება შრუძლებელია, რომ „შავი ჭირის ბაცილა არასოდეს კვდება და არც არასოდეს ქრება, რომ მას შეუძლია, ათეულობით წელი ეძინოს ავეჯსა თუ თეთრეულში, მოთმინებით იცადოს ოთახებში, სარდაფებში, ჩემოდნებში, ცხვირსახოცებში, ქაღალდებში და ,იქნებ ერთი დღეც დადგეს, როცა, ადამიანთა საუბედუროდ თუ მათი ჭკუის სასწავლებლად, შავი ჭირი კვლავ გამოაღვიძებს ვირთხებს და სასიკვდილოდ გამოგზავნის ბედნიერ ქალაქში.“

და თუ არ დავინახეთ, არც ბრმებს აგვეხილება თვალები, რადგან სიბრმავე სხვადასხვაგვარია. არც თავისუფლება მოგვეცემა, თუ მისთვის არ ვიბრძოლეთ და არც ახალი სიცოცხლე  დაიბადება, თუ არ შევიყვარეთ.

ეს ჩემი ქალების გაკვეთილებია დიდი პანდემიის წიგნებიდან . ეს ჩვენი საერთო ლიტერატურული და ცხოვრებისეული გამოცდილებაა, რომელიც კიდევ ერთხელ გვეუბნება, რომ –

ცხოვრება აბსურდია.მაგრამ ჩვენ უნდა ვისწავლოთ ამ აბსურდში ცხოვრება. ჩვენ უნდა ვისწავლოთ ცხოვრება სხვისთვის!

ჩემი უკანასკნელი სარძევე კბილი

მოუთმენლად ველოდი, თუ როდის მომექანებოდა მორიგი სარძევე კბილი, რადგან ამას  მთელი  ცერემონია  მოჰყვებოდა,  რომელიც ჩვენს ოჯახში დაურღვეველ  წესად იყო უკვე  დამკვიდრებული.

კბილის მოქანების ამბავი პირველად მამას უნდა გაეგო. მე მამასა და ტელევიზორის ეკრანს შორის ვდგებოდი, მომხდარისათვის უფრო მეტი მნიშვნელობა რომ მიმენიჭებინა, უსიტყვოდ ვაღებდი პირს და ენით საზეიმოდ ვაწვებოდი მოქანებულ კბილს.-  მოიტა  ბავშვის კბილის კოვზი, – მიმართავდა მამა დედას. „კბილის  კოვზად“  წოდებული ერთი ტარმოჩუქურთმებული ვერცხლის კოვზი იყო, რომელსაც  მხოლოდ კბილის  მოქანების  შემთხვევაში  თუ  ამოიღებდნენ  უჯრიდან. გარდა ამისა მხოლოდ მამას ჰქონდა უფლება შეემოწმებინა თონის დანთების დრო იყო ნამდვილად, თუ  არა.  დედაჩემი  გამოაღებდა სამზარეულოს თეთრი კარადის ზედა კარს, ამოიღებდა ვერცხლის კოვზს და მამას მისცემდა.  მამაჩემი კოვზის ტარით ფრთხილად  მიაწვებოდა მოძრავ  კბილს  და იტყოდა კვირამდე კარგად მოფამფალდება, კვირას თონეს გავაჩაღებთ. ამით  იწყებოდა  ჩემი  ტანჯვა. არადა არ დგებოდა  კვირა.  თენდებოდა  და არ ღამდებოდა. ბოლოსდაბოლოს  შაბათს  საღამოს  მე  და  დედა  ვირჩევდით  მეორე  დღისთვის  ჩასაცმელ  კაბას, ბაფთებს, ფეხსაცმელებსა  და   წინდებს… ჩვენი  სახლი  პატარა  და  ერთსართულიანი  იყო.  თონე  ჩვენს  ქოხთან  უფრო  ახლოს  იდგა,  ვიდრე  ბიძაჩემის ორსართულიან  ქვის  სახლთან.  ჩვენ და ბიძაჩემი ვცხოვრობდით ერთი დიდი ბაღის სხვადასხვა კუთხეში  აშენებულ  სახლებში  და  პატარაობისას  მიძნელდებოდა  გარჩევა, რა  იყო  ჩვენი  და  რა  ეკუთვნოდა  ბიძაჩემის  ოჯახს. მხოლოდ მე  მქონდა  ნებადართული  ისე დამერღვია ყველა საზღვარი,  გამეთელა ბოსტანის ყველა  კვალი და დამეტეხა ყველა მსხმოიარე ხილის ტოტი, როგორც  მე მსურდა. რაც  შეეხება თონეს,  ის  ხომ  მთლიანად  ჩემი  იყო და ჩემი. უპირველეს  ყოვლისა,  ეს  თონე  ყლაპავდა  ყველა  ჩემს  სარძევე  კბილებს,  გარდა  ამისა, ქათმების   საბუდრისაკენ   მიმავალი   გზა  თონეს  გვერდს ჩაუვლიდა, მე  კი თოხლოდ მოხარშული კვერცხი  ძალიან  მიყვარდა.

კვირა  დილით  უთენია  კვამლის მწკლარტესუნი და ჩემი აცრემლებული თვალები მაღვიძებდნენ.  ამჯერად  ხმელი  ფოთლები  და  წკირები, რომლებსაც  თონეში  ტკაცა-ტკუცი  გაუდიოდა  უსიამოვნო  შეგრძნებას  არ იწვევდა  ჩემში. მე  სხვა  დანარჩენი  დღეებივით  აღარ  ვნებივრობდი  საწოლში, წამოვხტებოდი  და  ღამის  პერანგით  მივრბოდი  თონისკენ  მამაჩემთან  და  ისიც  აალებულ  თონესთან  მდგარი სწრაფად ხელში  ამიტაცებდა.

მამაჩემი  აუწერელად  ლამაზი  იყო. შავი  ფართო   თვალები ჰქონდა, მშვილდივით წარბები, ხორბლისფერი,  უზადო კანი, სწორი, ლამაზი ცხვირი და ამობურცული ტუჩები.  მართალი  რომ  ვთქვა, მე ეს ყველაფერი აღარც  კი  მახსოვს, დედაჩემის  მონაყოლიდან  ვიცი. აბა ხუთი  წლის  ბავშვს  საიდან  აქვს იმის შეგნება შეაფასოს მამამისი  ლამაზია  თუა  რა?   დედაჩემი   მიყვებოდა, რომ   მამას   მშვენიერი, ხავერდოვანი  ხმა  ჰქონდაო.   მე  მახსოვს, თუ როგორ მღეროდა ის  ჩემს  დაბადების  დღეებზე  და  ისე,  ყოველგვარი   მიზეზის   გარეშეც.  ღამღამობით  მიმღეროდა,  რომ  დამეძინა. სიტყვებიც  კი მახსოვს ,,მგელს  ერგოს  წილად  გული ჩემი, მხოლოდ დედაჩემს არ მოესწროს სიკვდილი  ჩემი“, – მღეროდა  მამა.

̶  დღეს  უნდა  ვიმღეროთ, მეტყოდა  თონესთან   მდგარი. მერე  ძირს ფრთხილად  ჩამომსვამდა და მეც ხტუნვა-ხტუნვით გავიქცეოდი  სახლისკენ,  ჩავიცვამდი  ლამაზ, საზეიმო  კაბას,  წინდებს,   ფეხსაცმელებს… მერე  კი, დედაჩემთან   ხელჩაკიდებული, მორთულ-მოკაზმული  ვბრუნდებოდი  თონესთან,   სადაც  უკვე  თავი  მოეყარათ   ბიძაჩემს, მის  ცოლსა  და  სამ  შვილს. ჩემს  გამოჩენაზე  ყველანი  ტაშს  უკრავდნენ.  მე  შუაში  გავჩერდებოდი, მამაჩემი არაყით  დაასველებდა  ძაფს  ჩააბამდა მოფამფალებულ ჩემს  სარძევე კბილს  და მოქაჩავდა. შემდეგ    მამაჩემს  კბილს  ფრთხილად  დადებდა  ლურჯ  ყვავილებიან  ხელსახოცზე    და მომცემდა.   შემდეგ  მე  და  მამა  თონეს  გარს  ვუვლიდით  და  ვმღეროდით  „თონევ, ჩემო  თონევ, მე  შენ  მოგცემ  ძაღლის  კბილს, შენ  მე მომე  ბატკნის  კბილი“. ამ  სიტყვებს  სიმღერით ვიმეორებდით  შვიდჯერ. მამაჩემი  ბოხი  ხმით  მღეროდა  მე  კიდევ  ვაკარკარებდი, ვცდილობდი  რაც  შემეძლო  კარგად  მემღერა, რადგანაც   მამაჩემმი   ამბობდა, რომ  თუ  კარგად  არ  ვიმღერებდი  თონე  გაბრაზდებოდა  და   უსწორმასწორო   კბილები   ამომივიდოდა. შვიდჯერ   გამეორების   შემდეგ  კბილს  თონეში  გადავუძახებდი.  ვცდილობდი  დამენახა, თუ როგორ  იწვოდა  ჩემი  კბილი,   მაგრამ  ვერ  ვახერხებდი, რადგანაც  ცეცხლის  ენები  სწრაფად  ნთქავდნენ  მას.  ყოველივე  ამის  შემდეგ  მივრბოდი  ჩემი  საწოლი ოთახისაკენ და ბალიშს ავწევდი, ვიცოდი იქ საჩუქარი უნდა ყოფილიყო ჩემი მორიგი სარძევე კბილის თონესთვის გადაცემასთან  დაკავშირებით. საჩუქრად ხან  თოჯინა  დამხვდებოდა,  ხანაც  დათუნია, ხან  კიდევ  ლამაზი კაბა… შემდეგ   უფროსები  მწვადს  წვავდნენ  (აბა ცეცხლს  ტყუილუბრალოდ  ხომ  არ  დაკარგავდნენ), ჩემთვის კი ეს სადღესასწაულო ღონისძიება საჩუქრის მიღებით მთავრდებოდა,  ამიტომაც ოჯახური  სადილიდან  ბევრ  რამეს  ვერ  ვიხსენებ.

როდესაც  უკანასკნელი  სარძევე   კბილი   მომექანა   მამაჩემი   საავადმყოფოში   იწვა. მე  დეიდა  ემილიას  სახლში  ვრჩებოდი,  ერევანში,   რადგანაც   ჩვენსას   სახლში  არავინ  იყო. დედაჩემი  მამას უვლიდა  საავადმყოფოში. კბილი  რამდენიმე  დღე  ინძრეოდა, შემდეგ  კი სულ  მოეშვა  და  ჩამოეკიდა.- მოდი  კბილს  ამოგიღებ, უცებ  არ  გადაყლაპო, – მითხრა  დეიდამ.- ვერცხლის   კოვზი   სოფელშია, – ვუთხარი  მე.- ვერცხლის  კოვზი  რად  მინდა, ხელით   მოგაძრობ…- როგორ  თუ ხელით? – გავიკვირვე  მე. ჩემთვის  უკვე  გასაგებიიყო, რომ დეიდაჩემი  სარძევე  კბილის  ამოღების წესებს არ ფლობდა და მოვითხოვე  მამაჩემთან  წავეყვანე   (პატარობისას  მე  თხოვნა  არ  ვიცოდი, მხოლოდ  მოვითხოვდი).  მეორე  დღეს  კბილი  თვითონ  მომძვრა. მე დეიდას  ხელსახოცი  ვთხოვე, მანაც  მომცა,   მაგრამ  ყვავილებიანი  კი   არა, ჩველებრივი,  თეთრი. მე  მაინც  გავახვიე  კბილი  ხელსახოცში  და  ჯიბეში  ჩავიდე. კვლავ  მოვითხოვე   წავეყვანე  მამასთან. მეორე დღეს დედაჩემის  ძმამ  საავადმყოფოში  წამიყვანა.   მამაჩემი  საწოლში  იწვა,  ფანჯარასთან. როცა  შევედი  საწოლიდან  წამოიწია,  ხელში  ამიყვანა და  დიდხანს  კოცნიდა  ჩემი ბეწვის  ქუდს. მე  ძლივს  დავაღწიე  თავი  მამაჩემის   ხელებს,   ჯიბიდან  ამოვიღე  ხელსახოცი, გავხსენი  და  შევეკითხე :- ახლა  რაღა უნდა ვქნათ?-  ვინ   ამოგიღო? – მკითხა  მამამ. – თვითონ  ჩამოვარდა, – ვუთხარი  მე – რა უნდა  ვქნათ, თონე უნდა ავანთოთ, – გაიღიმა  მამამ.- როდის? – ვკითხე მე.-ერთი  კვირის  შემდეგ   სახლში  წავალთ  და  ვიმღერებთ.მამაჩემმა   კბილი   გამომართვა, შემდეგ  საწოლის  გვერდით  მდგარი პატარა კარადიდან უჯრედაცხვირსახოცია მოიღო,  კბილი შიგ გაახვია  და მე მომცა.

ერთი  კვირის  თავზე  მამაჩემი  გარდაიცვალა. ჩემი უკანასკნელი სარძევე კბილი, უჯრედაცხვირცახოცში  გამოხვეული, ახლა ჩემი საწერი მაგიდის  მარჯვენა უჯრაში  დევს.

გაიანე  პოღოსიან

სომხურიდან ქართულად თარგმნა  ელენე  ტუღუშმა

  

წიგნები პანდემიისას – დავით ქართველიშვილი

ვერგილიუსი ანუ ჩემი ხანმოკლე რომაული არდადეგები

1. ვერგილიუსი  – მიბრუნება

წერა არ მინდა, მაგრამ  უნდა ვწერო  – მიზეზებისა და გარემოებების  დაზუსტებას არ ვაპირებ – ამიტომ უნდა ვწერო იმაზე მაინც, რაზეც წერა ყოველთვის მინდოდა, მაგრამ ვერ ვწერდი.  მიზეზებისა და გარემოებების დაზუსტებას არ ვაპირებ.

ჰომეროსისაგან  განსხვავებით – რომელიც,  რა თქმა უნდა, არა სრულად, არამედ  ძლიერ, ძლიერ ზედაპირულად ისწავლებოდა  –  სკოლაში  ვერგილიუსის ხსენება საერთოდ არ იყო,  ჩემი დროის სკოლებს  ვგულისხმობ, არ ვიცი ზუსტად, რატომ და,   ჩემი მიზანი არც არის ამის გარკვევა, ისე, ორი ვარაუდი მაქვს: 1. შეიძლება მასში  ჰომეროსის რომაელ  ეპიგონს ხედავდნენ და 2. ვერგილიუსი არ არის ისეთი  თავშესაქცევი საკითხავი, როგორც ჰომეროსი.

 2020 წლის  რომელიღაც მარტს კალფორნიის გუბერნატორმა კორონავირუსის სწრაფი და მასშტაბური გავრცელების გამო   სრულიად შტატის დაკეტვის გადაწყვეტილება მიიღო და ასე აღმოვჩნდი კარანტინში  და  ტყუილი  (თავისუფალი დროის უქონლობა, რომლითაც თავს ვიტყუები და სხვებსაც წარმატებით ვატყუებდი წლების განმავლობაში) დასრულდა, თავისუფალი დრო ოფიცალურად  გამიჩნდა.

ვერგილიუსი 18-19 წლის ასაკში აღმოვაჩინე, სხვების დაუხმარებლად. დღემდე ვთვლი, რომ ის გაცილებით უკეთესი ლირიკული პოეტია, ვიდრე ეპიკოსი, მაგრამ ამას არ აქვს ამ წუთას   – თუმცა შეიძლება  უახლოეს მომავალში შიეიძინოს –  მნიშვნელობა.

კარანტინის გამოცხადება გარდაუვლად გულისხმობდა შეზღუდვებს და ქცევის ახალ წესს და ამიტომ სახლიდან გასვლა მხოლოდ და მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში მიხდებოდა: ვარჯიში, პროდუქტების შეძენა. პირველი კვირა აქტიურად ვკითხულობდი ნიუსებს, მაგრამ თანდათან ნიუსებში იკლეს სიტყვებმა და იმატეს ციფრებმა და რადგან  ამ მხრივ  არასდროს ვყოფილვარ დიდად ყოჩაღი, ნიუსების კითხვა შევწყვიტე.

საყვარელი მწერლებისადმი სიყვარული კი არ გინელდება, არამედ ისინი დრო და დრო აქტუალობას კარგავენ. ყოველდღიურობა თავისას შვრება. ასე დაემართა ვერგილიუსსაც, რომლის წიგნების შინაარსზე მეტად  წაკითხვისას  მიღებული ჩემი შთაბეჭდილება უფრო მახსოვდა.

2 ვერგილუსი – მწერალი

ვერგილიუსის თხზულებების მოძიება არ გამჭირვებია. გადმოვწერე.  პირველი შთაბეჭდილება – 20-წლიანი განშორების შემდეგ –  იყო ასეთი: შეუძლებელია. ამის წაკითხვა შეუძლებელია, მითუმეტეს დღეს, კარანტინში, როდესაც ყველა ასე დაუცველად ვგრძნობთ თავს, რადგან ის, ვერგილუსი, იმდენად შინაგანდად მთლიანი  პიროვნება – პოეტია, რომ ამ თითქმის იდეალური ორგანიზებულობით უფრო  გვაშინებს, ვიდრე გვხიბლავს. კითხვა შევწყვიტე, მაგრამ არა ფიქრი. მწერალსა და მკითხველს შორის კომუნიკაციის შეუძლებლობა ხშირად არც ერთის და არც მეორის ბრალი არ არის და არც მსხვერპლია არცერთი. ეს უფრო დროებითი გაუგებრობაა დროში, თუმცა ისეც შეიძლება მოხდეს, რომ ეს დროებითი გაუგებრობა სამუდამო დაცილების მიზეზად იქცეს. რამდენი მწერალია ისეთი,პირველ წაკითხვაზე ან წაკითხვის მცდელობაზე რომ ვერ მივიღეთ და შემდეგ, უკვე სხვა დროს, მივუბრუნდით და აღვფრთოვანდით. არც ისე ბევრი, თითზე ჩამოსათვლელი.

ვერგილიუსი უფრო ჟანრ(ებ)ის მოდერნიზატორია, ვიდრე რომელიმე ახალი ჟანრის შემქმნელი, მისი მოდერნი ორგანიზაციული ხასიათისაა. ასე რომ, შეიძლება ითქვას, რომ ის პოეტი-მენეჯერია, რომელსაც უკვე არსებულ ფორმებში შეაქვს ახალი წესრიგი, დისციპლინა და არ ვიცი, რატომ –  არცერთი აკადემიური არგუმენტი არ გამაჩნია ან, უბრალოდ, ახლა არ მაგონდება.  ვფიქრობ, რომ ვერგილიუსმა რომაული სამხედრო დისციპლინა შეიტანა მანამდე უკვე არსებულ ჟანრებში: ეპიკური პოემა, ლირიკული ბუკოლიკები. და, როგორც ყველა  ფორმის განმაახლებელი, ის უფრო პოეტების პოეტად დარჩა, ვიდრე ფართოდ საკითხავ ავტორად..

3.  ვერგილიუსი – პერსონაჟი

დანტე – ღვთაებრივი კომედია- მეორეხარისხოვანი პერსონაჟი

დანტემ ვერგილიუსს სიცოცხლე დაუბრუნა არც თუ მაინც და მაინც სახარბიელო ფორმით, როდესაც ის, მისი ფავორიტი პოეტი და მასწავლებელი, ჯოჯოხეთში საკუთარ გზის მკვლევად, გიდად აირჩია. ის არ არის  პოემის მთავარი პერსონაჟი, ის ერთ-ერთია “ღვთაებრივი კომედიის” პერსონაჟებს შორის, მაგრამ მას აქვს ფუნქცია, ის გზის გამკვლევია. რა თქმა უნდა, დანტეს არჩევანი არ იყო შემთხვევითი.  საფიქრალია, რომ   ვერგილიუსი, მართლაც, მისი   ემოციურად უსაყვარლესი პოეტი იყო  და ზუსტად ეს –  პოეტების პოეტობა იმდენად თვალშისაცემია, რომ ძნელია მისით მწერალი არ აღფრთოვანდეს.

ჰერმან ბროხი – ვერგილიუსის სიკვდილი – მთავარი მოქმედი პირი

ბროხის რომანში ვერგილიუსი, დანტეს  “ღვთაებრივი კომედიისაგან” განსხვავებით,  მთავარი მოქმედი პირია.

ორივე შემთხვევაში, რა თქმა უნდა, საქმე გვაქვს არა რეალურ, ე.წ. ისტორიულ ვერგილიუსთან, არამედ მის მხატვრულად დამუშავებულ სახესთან, ვერგილიუსის იდეასთან..შემთხვევითი არ არის რომ ბროხის რომანში ის ბოლოს სიტყვად იქცევა.

4.  ვერგილუსი – მომავალი

თანამედროვეობაში, ამ უდისციპლინო, უწესრიგო კაცობრიობაში ვერგილიუსი ვერ იქნება აქტუალური ავტორი, თუმცა,  თუ ოდესმე წესრიგის თემა კვლავ დაბრუნდება დღის წესრიგში, მაშინ ვერგილიუსიც დაბრუნდება.

დავით ქართველიშვილი

აშშ. კალიფორნია

სლო

სლო  ჩვენი  სოფლის  ობოლი  იყო. მისი  მშობლები  დიდი  ხნის წინ  გარდაიცვალნენ,  როგორც  მახსოვს, ავტოავარიის  შედეგად.  სლოს  არ ჰყავდა ახლობლები, ან იქნებ ჰყავდა, მაგრამ გაითქვიფნენ  სხვა  კალთამადლიანთა შორის და შესაძლებელია ისინიც  სხვებთან ერთად  ზრუნავდნენ   ბიჭზე. სოფლის ქალები ზედმეტ ლუკმას და  ბავშვების ძველ ტანსაცმელს   არ იშურებდნენ სლოსათვის.

ხშირად  გულუხვობასაც  იჩენდნენ  და  ახალი  შეძენილი ტანსაცმლითა  და ფეხსაცმლით ასაჩუქრებდნენ. ხშირი  იყო  ისეთი  დღეები, როცა სლოს  ნაყინით, ნამცხვრითა   და  მურაბით   უმასპინძლებოდნენ.  მურაბას  სლო  სადილის კოვზით ჭამდა  და  სიამოვნებისაგან  თვალებს  ნაბავდა. ზოგჯერ სლოს ფულსაც აძლევდნენ. ფული  მოწყალების  საზღვრებში არ  ჯდებოდა, ამიტომაც ფასის  შესახებ  წინასწარ მოელაპარაკებოდნენ:

̶   ამდენ შეშას რამდენად  დამიპობ?

̶   რასაც  მომცემ, – იყო პასუხი.  ნამდვილად  იცოდნენ სლო რასაც იტყოდა, მაგრამ როგორც  კეთილსინდისიერი  „დამსაქმებელი“    მაინც ჰკითხავდნენ,  „ რამდენად“?..

მე  სლოსი მეშინოდა.  ის თითქმის  14-15 წლის იქნებოდა,  მაგრამ მე მაშინ ძალიან პატარა  ვიყავი  და  ის  დიდი მეჩვენებოდა.  დიდი, უზარმაზარი და მხრებში მოხრილი.  ჩაფართხუნებული,  გრძელმკლავებიანი კოსტიუმით, ასე  გეგონებოდათ, კი არ აცვია,  არამედ აკერია სლოს გამხდარ  და განიერ  მხრებსო.  სახე  სულ  მუდამ შეშინებული ჰქონდა, ხელში ქვა ეჭირა …სლოს  ხელში  სულ ქვა ჰქონდა.  სლო ტროტუარზე დადიოდა,  ხელში ქვით,  თავჩაღუნული დადიოდა… გამუდმებით  უკან  იხედებოდა,  თითქოს  მადევარს  გაურბისო. როდესაც მას ესაუბრებოდნენ ქვიან  მუჭს მაგრად მიიკრავდა მკერდზე და მზად  იყო  ქვის  გამოსაქნევად. სოფლის  10-12 წლისთავზე  ხელაღებულები  სლოს მოსვენებას  არ აძლევდნენ, დღე ისე გავიდოდა, რაიმე ოინი არ დაეწია თმისთვის… ჯიბეში ბაყაყს უგდებდნენ,  საჯდომზე  ნემსს  ურჭობდნენ მიეპარებოდნენ დამალულად  ჭრიდნენ მხრებზე გაფენილ ოქროსფერ თმებს.

სლო  წამოხტებოდა და  გაბოროტებული  თვალებით ეძებდა მორიგ მოწინააღმდეგეს. ვერ პოულობდა და ხელში ჩაბღუჯულ  ქვას  გაიქნევდა  თავშეყრილებისაკენ  და გაიქცეოდა  თავის პატარა   მიწურ   სახლში.

სლო ჭკუას მაინც ვერ  სწავლობდა, ალბათ იმიტომ, რომ მარტოობა არ უყვარდა. ხშირად მოვიდოდა და გაერეოდა სოფლის  შარაზე  გამოფენილ  ხალხში. ჩაცუცქდებოდა  კუთხეში და შესცქეროდა  ხან  ერთს  და  ხან  მეორეს. ისმენდა მათ საუბარს,  დაწყებული გაძვირებებიდან დამთავრებული  აიწოს წერილამდე,  რომელიც,  როგორც  ამბობდნენ, ბრეჟნევისაგან  მიუღია.  ვუცქერდი და ვხედავდი როგორ იცინოდა სლო. როდესაც სლოს აბუჩად აგდებისაგან  დაღლილი  სოფლელების    გული სიახლეს ითხოვდა და დაიწყებდნენ ერთამენთის გაქილიკებას, სლო იცინოდა. იცინოდა და აჩენდა თეთრ  კბილებს, მხრები უცახცახებდა მაგრამ ქვა…ქვა მაგრად ჰქონდა ჩაბღუჯული მუშტში, მუშტი კი  მტკიცედ  მიკრული  მკერდზე.

… შემოდგომის  მზიანი დღე  იდგა.    ჰაერში მოახლოებული ზამთრის სურნელი უკვე იგრძნობოდა და შემოდგომის ამ იშვიათ თბილ ამინდს სოფლის მცხოვრებლების ახლებიდან  გარეთ  გამოეყვანა.   ამათაც სოფლის  ცენტრში, დიდ სამამულო ომში დაღუპულთა ხსოვნისადმი მიძღვნილ  ობელისკთან,  თავი  მოეყარათ. დედაჩემი სოფლის კულტურის სახლის დირექტორი  იყო და მისი სამუშაო ოთახის ფანჯარა პირდაპირ გადაჰყურებდა  ობელისკს. მე  ფანჯრიდან  ვიხედებოდი. უცებ მოულოდნელი რამ  მოხდა.  ადამიანები, რომელიც მანამდე წყნარად ისხდნენ წამოვარდნენ და  აქეთ-იქეთ  გარბი-გამორბოდნენ. მერე  სლო  დავინახე, მისი კოსტიუმი   იწვოდა  უკანა  მხრიდან. ხალხმა   ცეცხლი  ყაყანითა და მუჯლუგუნებით ჩააქრეს. ამჯერად  სლოს შეკრებილთათვის  ქვა  არ  უსროლია, სახლშიც  არ გაქცეულა.    ჩამოჯდა კუთხეში და ხელით კოსტიუმის დამწვარი კალთების  ჩასწორება დაიწყო.  დანარჩენი კი მე  არ  მინახავს… დანარჩენს თვეების განმავლობაში  უყვებოდნენ  ადამიანები  ერთმანეთს… მერე  აღარ  ყვებოდნენ, რადგანაც  მომხდარის  შესახებ  ყველამ  ზეპირად   იცოდა. ასე  მომხდარა…

სლო   რამდენიმე წუთი  უძრავად  ყოფილა  გაჩერებული  ტროტუარზე, მერე ქვეშ შეუვარდა,  თურმე,  დამრეცზე  დიდი  სიჩქარით   მომავალ   სატვირთო   მანქანას… სლო  გარდაიცვალა   საავადმყოფოში.  ამბობენ, როცა  ექიმი  ბიჭს  შუბლზე  ეამბორა, სლომ  ხელში ჩაბღუჯული   ქვა  შეუმჩნევლად  დადო   მაგიდაზე.

გაიანე  პოღოსიან

სომხურიდან ქართულად თარგმნა  ელენე  ტუღუშმა