„ესთერის წიგნი“

29597853_1325120604255071_6455892106626673765_nმუზეუმი ფონდში მრავალი საინდერესო დოკუმენტია დაცული. რაღა თქმა უნდა, ყველა მათგანი საექსპოზიციო სივრცეში ვერ მოხვდა. ერთ-ერთი მათგანია „ესთერის წიგნი“ – ეტრატზე შესრულებული ებრაული ხელნაწერის ასლი, რომელიც ორი ნაწილისაგან შედგება: პირველი – XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე, მეორე კი XIX საუკუნის დასაწყისშია შექმნილი. გრაგნილი დაწერილია იმ ებრაულით, რომელზეც გადასახლებულები ლაპარაკობდნენ. იგი შეიცავს უამრავ სპარსულ და არამეულ სიტყვასა თუ გამოთქმას. წერის სტილით ხელნაწერი ჰგავს „მატიანეს“, „ეზრასა“ და „ნეემიას“.

ებრაელები ამ ხელნაწერს კანონიკურად მიიჩნევენ და „მეგილაჰ“-ს ანუ „გრაგნილს“ უწოდებდნენ. ის ებრაულ კანონში ეზრამ შეიტანა. იუდეველები დღემდე დღესასწაულობენ „ფურიმს“ („წილი“) ესთერის დროს იუდეველთა გადარჩენის აღსანიშნავად. წიგნში ცოცხლად არის აღწერილი სპარსული წეს-ჩვეულებები, რომლებიც დასტურდება ისტორიული ფაქტებითა და არქეოლოგიური აღმოჩენებით. მაგალითად, „ესთერში“ ზუსტად არის აღწერილი, როგორ მიაგებდნენ სპარსელები ვინმეს პატივს. არქეოლოგიურმა გათხრებმა ცხადყო, რომ „ესთერში“ მოყვანილი სამეფო სასახლის აღწერილობა ზუსტია.

„ესთერის წიგნი“ – ისტორია სპარსეთის მეფე ახაშვეროშის შესახებ(ზოგის აზრით, ქსერქსე I), რომელმაც ურჩი დედოფლის ვაშთის ნაცვლად, ცოლად მოიყვანა ებრაელი მორდოქაის ბიძაშვილი ესთერი. აგაგელმა ჰამანმა განიზრახა მორდოქაისა და ყველა ებრაელის დახოცვა, მაგრამ საბოლოოდ თავად ჩამოკიდეს ძელზე, რომელიც მორდოქაისთვის გააკეთა. მორდოქაი სამეფოში მეორე კაცი გახდა და ებრაელები გადაურჩნენ განადგურებას.

მეტალის ცილინდრი, რომელშიც „ესთერის მეგილაა“ მოთავსებული ძვირფასი არ არის.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი
Advertisements

თქმულება შოთა რუსთაველზე

„თქმულება შოთა რუსთაველზე“, მუს. დ. არაყიშვილისა

მოქმედნი პირნი:

თამარ დედოფალი   – კონტრალტო ანუ მეცო-სოპრანო

შოთა რუსთაველი – ტენორი

მგოსანი – ბარიტონი ანუ ბასსო კონტანტო

სასახლის კაცი – ბასსი

აბდულ არაბი, შოთას მონა – ბარიტონი

გულჩინა, შოთას მეუღლე – დრამატიული სოპრანო

ყმაწვილი კაცი (ნინო) – ლირიკული სოპრანო

მონაწილეობას იღებენ: დიდებულნი, მხედართ მთავარნი, ჯარის კაცნი, თავადნი, აზნაურნი და მდაბიო ხალხი.

მოქმედება სწარმოებს თბილისში, თამარ მეფის დროს.

შინაარსი

30725928_10156431618819470_3351393784574246912_nშინაარსი ამ ოპერისა აღებულია სვანურ ლეგენდიდან.

ახალგაზრდობაში შოთა რუსთაველს უყვარდა ერთი ქალი, რომელიც რამდენიმე წლის შემდეგ საზღვარ გარეთ სწავლის დროს დაივიწყა და სხვა შეირთო. სამშობლოში დაბრუნებისას შოთა, როგორც სახელოვანი პოეტი, თამარ დედოფალმა მიიწვია ნადიმზე, რომელიც გაიმართა საქართველოს ბრწყინვალე განვითარების სადღესასწაულოდ.

სიმხიარულის დროს შოთასთან მივა ერთი ახალგაზრდა ყმაწვილი და გამოუცხადებს:

„ყველაფერი ეს კარგია უდიდესო პოეტო, მაგრამ რატომ ყურადღებას არ მიაქცევ რა ხდება შენს სახლშიო“.

– რას ამბობ ყმაწვილო, ჩემ სახლში ცოდვას რა უნდა, – „წამოდი და შენ თვითონ ჰნახავ, თუ რა ხდება“.

გადიან. ცეკვა გაჩაღებულია.

მეორე სურათი

ლირიკო-დრამატიული სცენები

შოთა შედის სახლში სწორედ იმ დროს, როდესაც მისი მეუღლე გადახვეული, შოთას მოსამსახურეს აბდულ-არაბს, სიყვარულს უცხადებს. ამ სურათის მნახველი შოთა ჯავრმა მოიცვა. ახალგაზრდა ყმაწვილი  კი ანუგეშებს მას. ბოღმისაგან გაშმაგებული შოთა მივარდება ყმაწვილს, რომ მას ეს საქციელი მისთვის არ უნდა ეჩვენებინა. ამით მან გააუბედურა იგი და ამ სიბოროტის გამო ამოიღებს ხანჯალს მის მოსაკლავად, მაგრამ დაინახავს ყმაწვილის ხელზედ თავის ბეჭედს. ყმაწვილს გადაუვარდება ქუდი და შოთა დაინახავს ქალის თმას. აღმოჩნდა, რომ ეს ყმაწვილი მისი პირველი სატრფოა (ნინო).

გამწარებული შოთა მიდის ბერად მონასტერში, ნინო კი იკლავს თავს შოთას ხანჯლით.

ამით თავდება ლეგენდა.

ოპერის გარჩევა

30715224_10156431619254470_3122395697538662400_n

5 თებერვალი, 1919 წ. ისტორიულ დღეთ ჩაითვლება ქართველ ერისათვის. მიუხედავად ცხოვრების გაჭირვებისა, უკიდურეს გარემოებაში ჩავარდნილი პატარა საქართველო მაინც მღერის და  მის ბაგეზე რაინდული ღიმილია გამოხატული. ხელოვნების დარგში საქართველომ დიდი კულტურული ნაბიჯი გადასდგა: დიდის ხნის გათხრილ საძირკველში დღეს პირველი ქვა ჩაიგდო ნამდვილ ქართულ ოპერისა. ევროპამ სრულებით ამოწურა თვისებური ფორმა და ჰარმონიის ლოღიკა, ამით აიხსნება, რომ ევროპიულმა მუსიკოსებმა მიმართეს ორიენტალურ მუსიკას, რომლის წყალობითაც განაახლეს და სული ჩაუდგეს თავის მისწრაფებას. მათ რომ შემოაკლდათ გრძნობის სალამური, მიჰმართეს ჭკუას და როგორც გეომეტრიულ თეორემას ისე ამუშავებენ აღებულ თემას. მუსიკა გადააქციეს ალგებრულ ამოცანათ.

ამ მხრივ დიდ ფართო და სანავარდო ასპარეზს წარმოადგენს ქართული მუსიკა. თვით ბუნებით შემკული საქართველო, თავის გეოგრაფიულ თვისებით დაჯილდოვებული უსაზღვრო მასალას აძლევს მგოსანს.

სწორეთ ამით ისარგებლა ჩვენმა პირველ ოპერის-მერცხალმა დ. არაყიშვილმა

„თქმულება შოთა რუსთაველზე“ დაწერილია ორ მოქმედებად. თვით უვერტურა – შესავალი, პირველ აკორდიდან, იწყება ორიგინალური მუსიკა. ვით სასიამოვნო დუდუკი – გობოი იწყებს თამაშს და თვის მიმართვით გამოიწვევს ვიოლონჩელს, რომელნიც ერთმანეთს ესაუბრებიან და თითქოს ეჯიბრებიან სილამაზით. ამათ მოჰყვება თემა მეორე სურათისა „ტრფობის – დუეტი“. აქვე გესმით თამარ დედოფლის კავატინა და მთელი ოპერის შინაარსი. ეს უვერტურა წარმოადგენს საუცხოვო ხალს, ლამაზ ფერადობით, ნაქარგს სურათებით. ლეიტ-მოტივებით დაჯილდოებულია უვერტურა, რომელშიაც განთავსებულია ხმის მსვლელობა-ზრდა; ვით მღელვარე გრძნობის ტალღა იხლართება ერთი-ერთმანეთში და საუცხოვო ჰანგის ფონზე ბოლოვდება შესავალი.

იწყება პირველი სურათი ზეიმით. ქალთა და კაცთა გუნდი, სუფრის გარშემო მსხდომნი ადიდებენ მეფე თამარს. კომპოზიტორი ფართოდ სარგებლობს ხალხურ სიმღერებით. იმიტაცია, რითმის სხვა და სხვაობა, ტონალური განახლება – ყველა ეს სულს უდგამს და შინაარსს ამტკიცებს.

მგოსნის მოთხრობა, ხალხურ მოლექსეს ქება გულწრფელ-პატიოსნურ ჰანგითაა აღვსილი.

მგოსანი – ეს მომღერალია, რომელიც შეტრფის, ადიდებს სამშობლოს და ქებას ასხავს მეფე თამარს. მისი სიმღერა სავსეა დარბაისლურ სიამაყით და თავაზობით, რაც ასე შეეფერება ბრწყინვალე ზეიმის მოწყობილობას. მთელი მისი სიმღერა გამსჭვალულია ეროვნულ კოლორიტით. განსაკუთრებით ყურადღებას მიიპყრობს მთლიან სურათის წარმოსადგენად, ჩამატებული ქალთა გუნდი: „დავით სოსლანი“ მგოსნის სიმღერის შუა.

ამის შემდეგ იწყება სუფრული. აქ მკითხველმა უნდა იქონიოს მხედველობაში, რომ ეს სუფრული ის კი არ არის, რომელსაც ჩვენ ვართ მიჩვეულნი ქართლ-კახურ მრავალჟამიერს, არამედ ეს სუფრული არის დაწერილი სრულიად ახალ ევროპიულ გაფართოებულ ფორმით.

ამ გუნდში ჩვენ გვესმის როგორც ეროვნული კილო, აგრეთვე უძნელესი გაფართოებული ფორმა კონტრაპუნკტის ხელოვნებისა. მაგალითად, ქალების გუნდი: „გვიცოცხლოს მეფე თამარი“, დაწერილია „კანონით“.

აქ ვხედავთ რ. ვაგნერის ჰარმონიის თვისებას, რომლითაც დ. არაყიშვილი ხელოვნურად სარგებლობს გუნდის დამთავრების წინ „მრავალ ჟამიერ“-ში.

ფანფარები გვახნობებენ თამარის გამოსვლას, რომელიც მეფის სავარძელში დაბრძანდება და ძირს, შორი-ახლოს, მარჯვნივ ევროპიული და სხვა სახელმწიფოების ელჩები შოთა რუსთაველით ჩამოსხდებიან. მეფე თამარი მიესალმება შოთას ქების შესხმით. თამარის კავატინა მედიდურ და გრძნობიერ შინაარსითაა დაწერილი. ეს პატარა ადგილი ჩაითვლება ზურმუხტად საერთო ოპერის ლიტერატურაში.

პასუხი რუსთაველისა მეტად ორიგინალურად არის აშენებული რეჩტატივებზედ, სადაც შოთა აღფრთოვანებული წარმოსთქვამს სიტყვებს თავის უკვდავ პოემიდან.

ეს ადგილი უფრო მით არის შესანიშნავი, რომ ეს რეჩიტატივი არ არის ის მიღებული მუსიკალური ფორმა, რომელიც უკვე არსებობს ევროპიულ მუსიკაში, არამედ ამ შემთხვევაში ეს არის საინტერესო და ახალი ჩამოყალიბებული ფორმა ქართულ ხელოვნურ მუსიკისა.

თუ ჩვენ მივიღებთ მხედველობაში, რომ ამ რეჩიტატივთან ერთად დაწერილია გუნდი ძველ სტილით ქართულ-ორიგინალურ ჰარმონიით, მაშინ ჩვენ ცხადათ დავინახავთ გარკვეულ მუსიკალურ თვისების სამშობლოს სიდიადეს, რომელშიც ასე შესაფერისად არის ჩაქსოვილი შოთა, როგორც მგოსანი, აგრეთვე, როგორც წარმომადგენელი მთელ ქართველ ხალხისა.

რამდენათაც პირველი სუფრული გუნდი დაწერილია ევროპიულ სტილით, იმდენად ჩვენ ამაყად შეგვიძლიან ვსთქვათ, რომ ეს გუნდი ჩაითვლება ტიპიურ გამომსახველად ეროვნულ მუსიკის ხელოვნებისა, რომელშიც საქართველო, როგორც ნაცია, წარმოსთქვავს გადაჭრილ და ორიგინალურ სიტყვას.

ამ გუნდის შემდეგ მეფე თამარი უპასუხებს შოთას ნაზშემკულ არიოზოთი, რომელიც მთავრდება გუნდით „დიდება“. შოთა რუსთაველი „სუფრულის“ ფონზე რეჩტატივის ხასიათით მოახსენებს თამარს მადლობას და „ვეფხის ტყაოსნის“ მოკლე ციტატებს. დედა აზრი შოთას მელოდიისა გამოიხატება გუნდის აკომპანიმენტში, რაც ქართულ მუსიკის თვისებას შეადგენს.

პირველი სურათი, თითქმის განსაკუთრებით, ხალხურ გუნდითაა შემკული. ნადიმი ხელ გაშლით და ბრწყინვალე ჰანგებითაა ხორც შესხმული. შოთას გასვლის შემდეგ იწყება  ბალეტი. ცეკვა- ბალეტი დაწერილია რთულ ევროპიულ მუსიკალურ ფორმებით, მაგრამ გასაოცარია ის, რომ ეს ფორმები არ არღვევენ ტიპიურ ეროვნულ თვისების კილოს.

ყოველ ცეკვაში ვხედავთ თუ რა შესაფერ სილამაზითაა შემკული: თუშ-ქალების ცეკვა, დავლური, ლეკური და პლასტიური მიხვრა-მოხვრა ლეკურით დაბოლოვებული. ყველა ეს ტიპიურია და სიცოცხლითაა გამსჭვალული.

მეორე სურათი შესდგება ლირიკო-დრამატიულ სცენიდან.

აბდულ-არაბის (შოთას მოსამსახურე) ტრფობის მელოდია ნაზი და ფართო თემით იშლება ძარღვად. მის გრძნობას და ვითარებას არ აქვს საზღვარი. გულჩინა (შოთას ცოლი) მხოლოდ განსხვავებით იმეორებს. აბდულ-არაბის მელოდია და დუეტი არის უმაღლესი ტრფობის წერტილი, რომელიც ისევ პირველ აბდულ-არაბის თემას უბრუნდება.

ნინოს – დამახასიათებელი, უმანკო და გულწფელი არია უდევს სარჩულად.

მუსიკა „თქმულება შოთა რუსთველზე“ ალერსიანი, ნაზი და მედიდურია.

თვით შოთა გრძნობიერად გამოხატავს მუსიკის ძალას:

რა ესმოდის მღერა ყმისა სმენად მხეცნი მოვიდიან;

მისვე ხმისგან სიტკბოსაგან წყლით ქვანიცა გამოსხდიან;

ისმენდიან, გაჰკვირდიან, რა ატირდის, ატირდიან;

იმღერს ლექსთა საბრალოთა, ღვარისაებრ ცრემლნი სდიან.

ტყით ნადირნი, წყალში თევზნი, ზღვით ნიანგნი, ცით ფრინველნი.

ინდოთ, არავთ საბერძნეთით, მარყიშნი და მაღრიბელნი,

რუსნი, სპარსნი, მოფრანგენი და მისრეთით ეგვიპტელნი“.

ასე ლამაზად, მკაფიოდ და პოეტურად არის დახასიათებული მუსიკის ძალა მე-XII საუკუნეში უკვდავ შოთას კალმით. დ. არაყიშვილმა სული ჩაუდგა ჩვენ სიამაყეს, და სცენაზედ გამოიყვანა გაცოცხლებული კულტურის ბურჯი – შოთა შემკულ ჰანგებით.

 

სანოტო და აუდიოვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილება
მოამზადამაგდა სოლოღაშვილმა

წყარო : თქმულება შოთა რუსთაველზე : ოპერა-ლეგენდა : მუსიკა დიმიტრი არაყიშვილისა, ტექსტი ილიკო აბაშიძისა, თბილისი, 1919

„ვეფხისტყაოსანი“, ტფილისი, 1712.

2012 წელი შოთა რუსთაველის წლად გამოაცხადა იუნესკომ, რადგან 300 წლის წინ, 1712 წელს, პირველად დაიბეჭდა XII საუკუნის ამ ქართველი პოეტის მსოფლიო მნიშვნელობის ლიტერატურული შედევრი – „ვეფხისტყაოსანი“. პოემის პირველი გამოცემა განხორციელდა თბილისში, 1709 წელს ამოქმედებულ პირველ ქართულ სტამბაში.
პირველნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“ პირველი ქართველი მესტამბის, მიქაელის პირველი ნამუშევარია და ქართველ გამომცემელთა პირველი დამოუკიდებელი ნამოღვაწარი; იგი პირველი ქართული ნაბეჭდი ორიგინალური თხზულებაა და პირველი მეცნიერული გამოცემაც ქართულ ენაზე: პოემას ერთვის ქართლის განმგებელისა და თბილისის სტამბის მმართველის, ვახტანგის განმარტებები – „თარგმანი პირველი წიგნისა ამის ვეფხისტყაოსნისა“. ეს ჩვენამდე მოღწეული ქრონოლოგიურად პირველი და ვრცელი მონოგრაფიაა რუსთაველის უკვდავი პოემის შესახებ. აქ განმარტებულია თხზულების არსი, პოემის ცალკეული სტროფები და სიტყვები. პოემის პირველი გამოცემა წარმოადგენს „ვეფხისტყაოსნის“ ხელნაწერთა შეჯერებულ, კრიტიკულ ტექსტს.
გამოცემა ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად იქცა. ტირაჟი უცნობია. გავრცელებულია აზრი ამ გამოცემის დევნისა და განადგურების შესახებ ცალკეულ პირთაგან. აღრიცხულია 20 ეგზემპლარი, აქედან 5 დაცულია ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. არც ერთი შემორჩენილი ცალი არ არის სრული. ამ ფაქტისა და პირველი გამოცემის მეცნიერული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, 1937 წელს, რუსთაველის იუბილისათვის, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მხარდაჭერითა და დაფინანსებით ქართველმა მეცნიერმა აკაკი შანიძემ ვახტანგისეული „ვეფხისტყაოსნის“ აღდგენილი გამოცემა განახორციელა. მას ერთვის ვახტანგისეული „ვეფხისტყაოსნის“ ყველა მოძიებული ეგზემპლარის აღწერილობაც.
აქ წარმოდგენილი პირველნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“ ეკუთვნოდა ქართველ კლასიკოს მწერალსა და საზოგადო მოღვაწეს – ილია ჭავჭავაძეს. ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულია მისი კოლექცია. წიგნი ბიბლიოთეკაში შემოვიდა 1937 წელს „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ ფონდთან ერთად.
სადღეისოდ „ვეფხისტყაოსანი“ თარგმნილია 49 ენაზე. მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში დაიბეჭდა 420-ზე მეტი გამოცემა, ქართულ გამოცემათარიცხვმა 100-ს გადააჭარბა.
მიმდინარე წლის მანძილზე გაგაცნობთ „ვეფხისტყაოსნის“ სხვა რჩეულ გამოცემებსა თუ ეგზემპლარებს ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციიდან.
რუსთაველის წელს დავასრულებთ რუსთაველის დღის აღსანიშნავი გამოფენით და არა მარტო…

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება  

გიორგი გეხტმანი

უსაზღვროდ მოსიყვარულე, ფაქიზი, სათნო ადამიანი, დიდებული აღმზრდელი და Gextmaniმეგობარი, ფართო ერუდიციის გამოჩენილი მეცნიერი – ასე ახასიათებდნენ მას თანამედროვენი. დაიბადა 1870 წელს ქალაქ ქუთაისში. მისი დედა მანანა ჯორჯაძე ცნობილი ქართველი მწერლის რაფიელ ერისთავის დის, პოეტ ბარბარე ჯორჯაძის ქალიშვილი იყო. გეხტმანის ბებია ბარბარე ერისთავი–ჯორჯაძისა, ცნობილი მწერალი, ფემინისტური იდეების მიმდევარი, XIX საკუნის შუა წლებში “მამათა და შვილთა” ბრძოლაში საკმაოდ აქტიურად მონაწილეობდა, 1874 წელს პირველად გამოსცა წიგნი „სრული სამზარეულო“, რომელიც მოკლე ხანში გაიყიდა, 1914 წელს კი მისმა ქალიშვილმა მანანამ მესამე გამოცემა დაბეჭდა. გეხტმანის მამა, ნიკოლოზი, უაღრესად განათლებული პიროვნება, წარმოშობით გერმანელი, მუშაობდა სასამართლო კოლეგიის მდივნად. გეხტმანების ოჯახი მატერიალურ სივიწროვეს განიცდიდა, მრავალრიცხოვანი ოჯახი ნიკოლოზის ხელფასზე იყო. ისინი ბაქოში ცხოვრობდნენ, როდესაც დედის სურვილით გიორგი თბილისის კლასიკური გიმნაზიის პირველი კლასის მოსწავლედ ჩაირიცხა. „ჩემი სვე–ბედი ხანგრძლივი მოლაპარაკების შემდეგ გადაწყდაო“ – იხსენებდა მოგვიანებით, იქვე დასძენდა: „მამამ მიმაბარა პანსიონში, გამომემშვიდობა და წავიდა ბაქოში. პირველ თვეებში ძალიან გამიჭირდა დამოუკიდებელი ცხოვრება, თავს ობლად ვგრძნობდი, ვინ იცის, ფარულად რამდენი ცრემლი ვღვარე“. ის, რომ წლების წინ ამ გიმნაზიაში სწავლობდნენ გამოჩენილი მწერლები და საზოგადო მოღვაწეები: ნიკოლოზ ბარათაშვილი, ილია ჭავჭავაძე, რაფიელ ერისთავი და სხვები მასში პასუხისმგებლობისა და სიამაყის გრძნობას იწევდა. გეხტმანი მრავალმხრივი ნიჭით იყო დაჭილდოვებული: უკრავდა კლარნეტზე, კარგად ხატავდა, იყო მშვენიერი აღნაგობის ათლეტი. გიორგის დროს კლასიკურ გიმნაზიაში სწავლობდნენ ნიჭიერი მოწაფეები, რომელთაგან ბევრი შემდეგ ცნობილი პიროვნება გახდა: ისტორიკოსი ივანე ჯავახიშვილი, იურისტი ლუარსაბ ანდრონიკაშვილი, მათემატიკოსი მიხეილ თაქთაქიშვილი, რეჟისორი კოტე მარჯანიშვილი და სხვანი. ბევრ მათგანთან, მათ შორის ივანე ჯავახიშვილთან, მას ხანგრძლივი და ახლო მეგობრობა აკავშირებდა. გიორგი თავდაპირველად თავისუფლად ვერ ლაპარაკობდა ქართულად. ერთხელ ივანეს შეუთავაზებია, მოდი ჩემთან და ერთად ვიკითხოთო. ასე დაწყებული მეგობრობა სიკვდილამდე გაგრძელებულა

გიორგი მხოლოდ თორმეტი წლის იყო , როცა მამა გარდაეცვალა, დედის ამარა დარჩა ხუთი ბავშვი, უფროსი გიორგი იყო, მატერიალურად ძალიან უჭირდათ და იძულებული შეიქნა მუშაობა დაეწყო, თავს ირჩენდა კერძო გაკვეთილებით. აქ ეყრება საფუძველი მის პედაგოგიურ მოღვაწეობას, მოღვაწეობას, რომელმაც ყველაზე უკეთ შეძლო მისი პიროვნების წარმოჩენა. 1906 წელს თბილისის პირველი კომერციული სასწავლებლის მოსწავლეთა მოთხოვნით იგი აირჩიეს ამ სასწავლებლის დირექტორად. ეს პირველი შემთხვევა იყო თბილისში, როცა სასწავლებლის დირექტორი დანიშნეს მოსწავლეთა სურვილით. ამ გარემოებამ აღშფოთება გამოიწვია მაშინდელ მმართველ წრეებში, რაც იმაში გამოიხატა, რომ არ დაამტკიცეს სასწავლებლის ხარჯთაღრიცხვა. ამ სასწავლებლის ერთ–ერთი მოსწავლე მას ასე იგონებს: „იგი იყო ჩვენი ნამდვილი აღმზრდელი, გულისხმიერი, თანამგრძნობი, თავმდაბალი, უბრალო, საქმიანი და მომთხოვნი“.

 თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გახსნის შემდეგ გიორგი გეხტმანის სამეცნიერო და პედაგოგიური მოღვაწეობა მჭიდროდაა დაკავშირებული ქართული მეცნიერებისა და კულტურის ამ დიდებულ ტაძართან. გეოგრაფიული მეცნიერების შექმნა და აღორძინება უნივერსიტეტში და, მაშასადამე, საქართველოში ალექსანდრე ჯავახიშვილთან ერთად დაკავშირებულია გიორგი გეხტმანის სახელთან. იგი არის როგორც მეცნიერულ–საუნივერსიტეტო, ისე სასკოლო ეკონომიკური გეოგრაფიის ფუძემდებელი ჩვენში.

გიორგი გეხტმანი იყო ქართული საყმაწვილო ჟურნალ „ნაკადულის“ ერთ–ერთი დამაარსებელი. იმ დროისათვის საქართველოში უკვე არსებობდა ერთი საყმაწვილო ჟურნალი „ჯეჯილი“ და მეორის გამოცემას მეფის მთავრობა ფუფუნებად თვლიდა. ამიტომ ჟურნალის გამოცემას ბევრი დაბრკოლება ეღობებოდა. მიუხედავად ამისა, ქართველმა ინტელიგენტებმა მაინც შეძლეს „ნაკადულის“ დაარსება. აკაკი წერეთელს მოსწრებულად უთქვამს: კარგია, „ნაკადული“ „ჯეჯილს“ მორწყავს და საუცხოო მოსავალი გვექნება.

გეხტმანი იყო პირველი ქართველი ეკონომ–გეოგრაფი, რომელმაც მოგვცა საქართველოს კომპლექსური (ზოგად–ეკონომიური) დარაიონება. მან შეიმუშავა ქვეყნის დარაიონების ორიგინალური, თავისი დროისათვის მეტად საინტერესო სქემები. გეხტმანმა, როგორც შემდგომი დარაიონების წინამორბედმა, ხელი შეუწყო ქვეყნის სრულყოფილი ეკონომიური დარაიონების ბადის შექმნას.

გეხტმანის მოღვაწეობა მჭიდროდაა დაკავშირებული საქართველოში საბიბლიოთეკო საქმის განვითარებასთან. იგი ცნობილი ბიბლიოფილი იყო, ითვლებოდა არა მარტო გეოგრაფიული, არამედ ისტორიული, ფილოსოფიური, ლინგვისტური და სხვა სახის ლიტერატურის შესანიშნავ მცოდნედ. ცხრა წლის განმავლობაში (1921–1930 წ.წ.) გიორგი გეხტმანი მუშაობდა საჯარო რესპუბლიკური ბიბლიოთეკის დირექტორად. 1929 წლის დამლევს სახალხო კომისართა საბჭოს დადგენილებით ბიბლიოთეკას ყოფილი სათავადაზნაურო ბანკის შენობა გადაეცა. 1930 წლის ბოლოს „ზემდგომმა ორგანოებმა“ მოსთხოვეს დირექტორს ბიბლიოთეკის გახსნა მკითხველთათვის ზუსტად 1931 წლის 25 თებერვალს, მაშინ ბიბლიოთეკას შენობის მხოლოდ მცირე ნაწილი ჰქონდა ათვისებული, რადგან აქ განლაგებულმა დაწესებულებებმა არ დაცალეს შენობა. დირექტორი კი თვლიდა, რომ ეს მხოლოდ მთელი შენობის გადმოცემის შემდეგ ექვსი თვის თავზე უნდა მომხდარიყო, მიზეზად კი წიგნების განთავსების პრობლემას აყენებდა (წიგნსაცავი იმ ერთადერთ დარბაზში იყო, რომელშიც მკითხველი უნდა მიეღოთ). განათლების კომისარმა უბრძანა ფონდის სარდაფში განლაგება. გიორგი გეხტმანმა და თანამშრომელმა მარიამ სუნდუკიანცმა წინააღმდეგობა გაუწიეს კომისარს. ამ კამათის შემდეგ დირექტორი, გიორგი გეხტმანი, შეიცვალა. ახალმა დირექტორმა ბრძანება შეასრულა, 1931 წლის 25 თებერვალს, საჯარო ბიბლიოთეკამ, რომელიც 20 წელი დაკეტილი იყო, მკითხველი მიიღო, ეს იყო საქართველოს გასაბჭოების 10 წლის თავზე. გეხტმანის პოზიცია იყო ჭეშმარიტი პროფესიონალის, ნამდვილი მამულიშვილის პოზიცია, თან საზეიმოც არაფერი იყო, შვილის სიკვდილსა და თან მისი საფლავის დაკარგვას ხომ ვერ იზეიმებდა. ეს იყო 10 წლის თავი გეხტმანის ვაჯის იუნკერ, გაბრიელ გეხტმანის გარდაცვალებიდან, რომელიც 1921 წელს ბრძოლის ველზე გმირულად დაეცა, მაშინ საბჭოთა არმია საქართველოს ტერიტორიაზე რამდენიმე მხრიდან შემოიჭრა. გაბრიელ გეხტმანი დაიღუპა მარო მაყაშვილთან ერთად, დაკრძალულია ალექსანდრე ნეველის ტაძრის ეზოში. ამ ტრაგიკული მოვლენების შემსწრე გერონტი ქიქოძე იხსენებს: „თბილისის გასაბჭოების მეორე დღეს, 26 თებერვალს, ქალაქის მოსახლეობამ რუსთაველის პროსპექტზე დიდი სამგლოვიარო პროცესია მოაწყო. წინ მოჰქონდათ შავი კუბოები, რომლებშიც ქართველ ჭაბუკთა გვამები ესვენა. ხოლო უკან, ნელი ნაბიჯით, მდუმარე და თავჩაქინდრული ხალხი მოაბიჯებდა. ეს სანახაობა იმდენად ტრაგიკული იყო, გაოცებასთან შეერთებული მოკრძალების გრძნობას იწვევდა კომუნისტებისა და წითელარმიელების რიგებში და ახალ ადმინისტრაციას აზრადაც არ მოსვლია ამ პროცესიისათვის ხელი შეეშალა». ეხლანდელი პარლამენტის შენობის ადგილას XIX საუკუნეში ალექსანდრე ნეველის სახელობის დიდი რუსული ეკლესია იდგა, ეგრეთწოდებული „სობორის“ ტაძარი. ამ ტაძართან (ეზოში) იყო დაკრძალული იუნკრები, სკოლის ოფიცრები და მოხალისენი. 1930 წელს, როცა კომუნისტური იდეოლოგიის მიმდევრებმა დაანგრიეს ეკლესია-მონასტრები, “სობორიც” დაინგრა. დღეს ყველა მათგანის საფლავი დაკარგულია.

გიორგი გეხტმანი კი, იმ დროს, ყველამ დაივიწყა, გარდა მის მიერ შერჩეული ახალი თაობისა, ამ თაობამ გააგრძელა გეხტმანის, წიგნის დიდი მოამაგის, ბიბლიოფილის, მეცნიერის საქმე. აი ისინიც: ლევან ეგორაშვილი, მიხეილ ზანდუკელი, ნიკო ლორთქიფანიძე, ნიკოლოზ აკერმანი, მერი მელაძე … ვიქტორ ბროსე, რომელიც 1937 წელს დახვრიტეს. ისინი გიორგი გეხტმანმა აირჩია და მოიყვანა ბიბლიოთეკაში. მოგვიანებით, გეხტმანის მოწაფე, ცნობილი მთარგმნელი და საბიბლიოთეკო საქმის სპეციალისტი, ნიკოლოზ აკერმანი იგონებდა, რომ ყველა სიძნელეთა დაძლევაში მათ გვერდში ედგათ გიორგი გეხტმანი. საუბრობდა ტრადიციაზე, რომლის მიხედვით სამუშაოს დამთავრების შემდეგ ხშირად თანამშრომლები დირექტორთან ერთად მიუყვებოდნენ რუსთაველის პროსპექტს, ნახულობდნენ მაღაზიებში ახალ თუ ძველ წიგნებს, ეცნობოდნენ როგორც ახალ, ისე ძველ, ძვირფას გამოცემებს. ყველაფერი ეს კი უფრო მეტად გვაყვარებდა ჩვენს საქმესო – დასძენდა აკერმანი.

გეხტმანს ცხოვრების გზაზე მრავალი დაბრკოლება შეხვედრია, მაგრამ მაინც ქედი არ მოუხრია, არც ერთ სიძნელეს – მატერიალურსა თუ სულიერს – არ გაუტეხია მისი უდრეკი ნებისყოფა, იყო საოცარი მოთმინების ადამიანი. რაც განსაკუთრებით აღსანიშნავია, რადგანაც იყო ძალიან ტრაგიკული პიროვნება, ხუთი ვაჟიდან (ნიკოლოზი, ბორისი, კონსტანტინე, ვლადიმერი და გაბრიელი) ხუთივეს სიკვდილს მოესწრო. იმ ადამიანთა მეხსიერებაში, რომლებიც ახლოს იცნობდნენ მას, ის დარჩა როგორც უაღრესად კეთილშობილი პიროვნება, კარგისა და კეთილის უსაზღვროდ მოტრფიალე ადამიანი, თავმდაბალი, პატიოსანი, პრინციპული. მისი ერთ–ერთი სტუდენტი, სერგო ხარაზიშვილი ასე იხსენებს: „ასე სამოცი წლის იქნებოდა. გამოზომილი, მაგრამ მტკიცე, ენერგიული ნაბიჭებით მოდიოდა. ისე მომეჩვენა, თითქოს სიდარბაისლისთვის ანელებდა სვლას, თორემ, ფეხი რომ დაეკრა, ცხრა მთას გადაევლებოდა. ყველა უმალ ფეხზე წამოდგა. უნებლიეთ რაღაც დიდი მოწიწებით გავიმსჭვალეთ იმ კაცისადმი“. გ. გეხტმანის ყოფილი ასპირანტის, ვლადიმერ კაკაბაძის ფრონტიდან გამოგზავნილ 1942 წლის წერილში ვკითხულობთ: „არასოდეს დამავიწყდება ის დარიგება, რაც მომეცით გამომშვიდობებისას ფრონტზე წამოსვლის წინ. მაშინ მითხარით, მუდამ ოპტიმისტური რწმენა გქონდეს, არასოდეს იფიქრო დამარცხებაზე და გამარჯვება ყველაფერში ყოველთვის შენთან იქნებაო“. გეხტმანის დახასიათება მრავალმხრივია და ყოველთვის საუკეთესო. გვარად უცხო, მაგრამ სულითა და გულით ნამდვილი ქართველი, მრავალი ახალგაზრდის გულისხმიერი აღმზრდელი და გზის გამკაფავი – ამბობდა მასზე პროფესორი ივანე ჯაში. თავად კი ალ. ჯავახიშვილის 80 წლის იუბილეზე უთქვამს: „აი, მე, უცხო ერის წარმოგზავნილი, ისე შევეზარდე ჩემს სამშობლო საქართველოს, რომ ვერავითარი ძალა ვერ გათიშავს იმ ღრმა სულიერ მისწრაფებასა და სიყვარულს ქართული კულტურისადმი, რომელიც ჩემი ცხოვრების მთავარ შინაარსს შეადგენს“. იყო ზედმიწევნით კეთილი და გულისხმიერი ადამიანი. გულწრფელად იზიარებდა სხვის მწუხარებას, გულითადი მხიარულება და გულიანი სიცილიც იცოდა. ცნობილია საინტერესო ისტორია: მწერალი ნოდარ დუმბაძე, მაშინ უნივერსიტეტის ეკონომიური ფაკულტეტის სტუდენტი, გამოცდას აბარებდა საბჭოთა კავშირის ეკონომიურ გეოგრაფიაში. პროფესორ გეხტმანს გამოცდაზე დამატებითი შეკითხვა მიუცია.

 –ყმაწვილო! ჩამომითვალეთ და მაჩვენეთ რუკაზე ბალტიისპირეთის რესპუბლიკები.

–ლიტვა, ლატვია, ლუტვია, – სწრაფად უპასუხია ენამახვილ სტუდენტს.

ამის გაგონებაზე გამომცდელს სიცილი ატყდომია.

–ეს შემთხვევა ჩემს ბიოგრაფიაში ფრიად ღირსსახსოვარია. აღნიშნული შემთხვევა რომ არა, ალბათ, მწერლობას ხელს არ მოვკიდებდი. მე მაშინ გავიფიქრე: თუ ასე გულიანად შემიძლია გავაცინო კაცი, მოდი, მოვსინჯავ კალამს იუმორის ჟანრში – იხსენებდა მწერალი.

 გიორგი გეხტმანი გარდაიცვალა 1956 წელს 86 წლის ასაკში. ქართულმა საზოგადოებამ დაკარგა დიდებული აღმზრდელი, გამოჩენილი მეცნიერი, უსაზღვროდ მოსიყვარულე და სათნო ადამიანი.

ეროვნულ წიგნთსაცავს მან უსასყიდლოდ, სიცოცხლეშივე გადასცა გარკვეული რაოდენობის წიგნები პირადი ბიბლიოთეკიდან. მოგვიანებით, ეროვნულმა ბიბლიოთეკამ შეიძინა მისი პირადი არქივი და წიგნადი კოლექცია. საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულია გეხტმანის პირადი არქივი და მისი წიგნადი კოლექციის გამორჩეული ცალები. ეს არის გეხტმანისთვის მეგობრების, კოლეგების, მოწაფეების მიერ ნაჩუქარი ავტოგრაფიანი წიგნები. აქ შეხვდებით ივანე ჯავახიშვილის, ალექსანდრე ჯავახიშვილის, მიხეილ ზანდუკელის, აკაკი შანიძის, ლეო ქიაჩელის და სხვათა ავტოგრაფებს. როგორც აღვნიშნეთ, გ. გეხტმანი არის ეკონომიურ–გეოგრაფიული მეცნიერების ფუძემდებელი საქართველოში. ჩვენს კოლექციაშია დაცეული გეხტმანის მიერ 1925 წელს გამოცემულ წიგნი „მსოფლიო ეკონომიური გეოგრაფია“, წიგნის გამოსვლამდე ამ სფეროში ქართულ ენაზე თითქმის არაფერი მოიპოვებოდა. ეს იყო პირველი წიგნი ქართულ ენაზე, საერთოდ, ეკონომიურ გეოგრაფიაში. მაშინ ეს წიგნი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო. 1925 წელს მან გამოაქვეყნა „საქართველოს ეკონომიური გეოგრაფია“. შრომა წარმოადგენს საქართველოს სრული ეკონომიურ–გეოგრაფიული შესწავლის პირველ ცდას. მოცემული გამოცემის ავტორისეული ეგზემპლარი ინახება ჩვენს კოლექციაში. კოლექციაშია დაცული აგრეთვე, გეხტმანის 1955 წლის გამოცემა „ნარკვევები გეოგრაფიის ისტორიიდან“. ეს ნაშრომი არის ფუნდამენტალური მონოგრაფია გეოგრაფიის ისტორიაში. მანამდე ქართულ ენაზე ანალოგიური ხასიათის ნაშრომი არ არსებობდა. იგი მისაწვდომი მეცნიერული და ამავე დროს პოპულარული ენითაა დაწერილი. ეს ცალები მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ მათში გეხტმანის ხელით არის გაკეთებული შენიშვნები და მინაწერები, ჩადებულია ხელნაწერი ფურცლები. გეხტმანის პირად არქივში ინახება მდიდარი ფოტომასალა, გეხტმანის ნაშრომები და ლექციები ხელნაწერი სახით, მის მიერ შეგროვებული სამარკო ნიშნებისა და ღია ბარათების კოლექცია.

ავტორი: ანა ჯაჯანიძე

„მინერვას სპილო“

spiloუძველესი ნაგებობებისა და ქანდაკებების უმრავლესობა აგებულია ამა თუ იმ პიროვნების პატივისცემის ნიშნად. ადამიანების მსგავსად წიგნებსაც თავისი ბედი აქვთ: იბადებიან, ცხოვრობენ და მარადისობაში მკვიდრდებიან, მაგრამ იშვიათად შევხვდებით ძეგლს, რომელიც ერთი კონკრეტული წიგნის თაყვანისცემის მიზნითაა შექმნილი. რომის ისტორიულ ცენტრში, წმინდა მინერვას მოედანზე აღმართული ობელისკი ასეთ იშვიათობას წარმოადგენს. თავისი ფორმითა და ალეგორიული შინაარსით დატვირთულ ამ ულამაზეს კომპოზიციას „მინერვას სპილო“ შეარქვეს. იგი მისტიკურ–სასიყვარულო რომანს ეძღვნება და მისი ერთ-ერთი გამოცემის სიმბოლოდ გადაიქცა. „Hypnerotomachia Poliphili“ განსაკუთრებული ნაწარმოებია. მან მნიშვნელოვანი ზეგავლენა მოახდინა აღორძინების ეპოქის კულტურაზე იტალიასა და საფრანგეთში. მისი დიდი მოყვარული გახლდათ რომის პაპი ალექსანდრე VII. მან ცნობილ იტალიელ მოქანდაკეს – ჯოვანი ლორენცო ბერნინის სთხოვა შეექმნა ძეგლი – უძველესი ეგვიპტური ობელისკი სპილოს ფორმის პოსტამენტით, ისეთი როგორიც ნაწარმოებშია აღწერილი. ბერნინიმ პაპის შეკვეთის შესასრულებლად გამოიყენა ძვ. წ. VI საუკუნეში შექმნილი წითელი გრანიტის სვეტი. მას უცნაური ისტორია ჰქონდა: სვეტი იმპერატორმა დომიციანემ ეგვიპტიდან რომში წმინდა ისიდას ტაძრის შესამკობლად ჩაიტანა. ობელისკი მოგვიანებით გაქრა და მხოლოდ 1665 წელს აღმოაჩინეს ეკლესიის ეზოში დომინიკანელმა ბერებმა. ლორენცო ბერნინის ესკიზითა და არქიტექტორ ერკოლე ფერატას ძალისხმევით სიბრძნის სიმბოლურ სვეტს შესაბამისი სიძლიერის საყრდენი შეუქმნეს სპილოს ქანდაკების სახით და 1667 წელს მინერვას მოედანზე აღმართეს. „Hypnerotomachia Poliphili“ დაწერილია ლათინური და იტალიური ენების ნაზავით, XV საუკუნის რომაულ დიალექტზე. მასში უხვადაა გამოყენებული ბერძნული და ებრაული ფრაზები, ძველეგვიპტური იეროგლიფები, მრავალგვარი რებუსები. ფილოსოფიური იდეებითა და სიმბოლოებით დატვირთული ნაწარმოების საიდუმლო სახელწოდება იმთავითვე რთული სათარგმნი აღმოჩნდა. არსებობს მისი რამდენიმე ვარიანტი: „პოლიფილის სიზმარი“ (ფრანგულ თარგმანის მიხედვით), „სიყვარულის ბრძოლა სიზმარში“ (ინგლისური თარგმანი, დაიბეჭდა 1592 წელს) და „სიყვარულის აგონია სიზმარში“, რომელსაც უფრო სრულყოფილად მიიჩნევენ. ნაწარმოების მთავარი პერსონაჟის – პოლიფილის სახელიც სხვადასხვაგვარად ითარგმნება: „პოლიის საყვარელი“, „მრავალთა სატრფო“, „მრავალთა მიჯნური“ და სხვა. ნაწარმოების სიუჟეტი ხეების ჩრდილქვეშ მიძინებული პოლიფილის ფანტასტიურ სიზმრებში ვითარდება: ყმაწვილი მონუმენტურ ობელისკებს, თვალუწვდენელ პირამიდებსა და საიდუმლოებით მოცულ ციხესიმაგრეების შორის დახეტიალობს. უღრანი ტყეებისა და ანტიკური ქალაქის დანგრეული ქუჩებიდან იგი ბოლოს და ბოლოს დედოფლის ზღაპრულ სასახლეში ხვდება, სადაც ოქროსთმიან მზეთუნახავს – პოლიის იხილავს. ახალგაზრდები ერთად განაგრძობენ მოგზაურობას. ისინი ოთხ ტრიუმფალურ მსვლელობას გადაეყრებიან. საბოლოოდ შეყვარებულები ვენერას სასახლეში აღმოჩნდებიან, სადაც უცნაურ ცერემონიალში იღებენ მონაწილეობას. ექვს ნიმფას წყვილი კუპიდონის ეტლით კუნძულ ციტერაზე მიჰყავს. რომანის დასასრულს, პოლიფილს ბულბულის გალობა აღვიძებს, მისი მშვენიერი სატრფო კი სიზმარეთში რჩება. ნაწარმოები პოლიის ეპიტაფიით მთავრდება. წიგნის ბოლოს კი ასეთიsp2 მინიშნებაა: რომანი შექმნილია „ტრევიზოში, როცა პოლიფილი პოლიის სიყვარულით დაჭრილი იწვა… 1467 წლის მაისის პირველ დღეს“. ნაწარმოები 1499 წელს დაბეჭდა ცნობილმა ვენეციელმა მესტამბე-გამომცემელმა ალდ პიი მანუციმ (1449–1515). მას თხზულების გამოცემა ლეონარდ გრასიმ დაუკვეთა ვერონეს ჰერცოგ გვიდობალდისათვის. ულამაზესი შრიფტის, ელეგანტური ანაწყობისა და განსაკუთრებული პროპორციების წყალობით მანუცის საგამომცემლო სახლში გამოცემული წიგნები – ალდინები აღორძინების ეპოქის შედევრებადაა მიჩნეული. მათ შორის ყველაზე დიდი პოპულარობა „პოლიფილის სიზმარმა“ მოიპოვა. რამდენჯერმე დაიბეჭდა მისი ფაქსიმილური ასლებიც. გამოცემა იწყება ორი სატიტულე ფურცლით, რომლებზედაც წიგნის სათაური და მისი დაბეჭდვის თარიღია მოცემული. ავტორის სახელი არ არის მითითებული. 1512 წელს იტალიის ერთ–ერთ მონასტერში აღმოჩნდა ამ გამოცემის ეგზემპლარი მინაწერით: „ამ წიგნის ნამდვილი ავტორია ფრანჩესკო კოლონა, ის ვენეციელი იყო, სამონასტრო ორდერის წევრი. განიცდიდა რა ძლიერ სიყვარულს ვინმე ტრევიზოელი იპოლიტისადმი, შეუცვალა მას სახელი, შეარქვა პოლიი და მიუძღვნა წიგნი. თუ აკროსტიხს ანუ ნაწარმოების თავების პირველ ასოებს წავიკითხავთ, მივიღებთ ფრაზას: „POLIAM FRATER FRANCISCVS COLVMNA PERAMAVIT“ – „პოლიის, ძმის ფრანჩესკო კოლონასაგან, სიყვარულით“ და იქვე: „ის დღემდე ცხოვრობს ვენეციაში წმინდა იოანეს და პავლეს მონასტერში“. მკვლევართა ერთი ნაწილის მოსაზრებით, ეს ალეგორიული რომანი დაწერა ფრანჩესკო კოლონამ. იგი 1433 წელს დაიბადა ვენეციაში. პადუას უნივერსიტეტში განათლების მიღების შემდეგ ფრანჩესკო დომინიკელ მონაზონთა ორდენის წევრი გახდა. ამ ვერსიას ადასტურებს დაშიფრული სიტყვაც „frater“ – ბერი. სხვა მკვლევართა მოსაზრებით, წიგნის ავტორი შეიძლება იყოს სხვა ფრანჩესკო კოლონა – გავლენიანი რომაული ოჯახის წარმომადგენელი, რომელმაც პალესტინაში რომაელთა ჯარების მიერ დანგრიული საგვარეულო ეკლესია აღადგინა. წიგნი 172 ხეზე ნაკვეთი ხელით გაფერადებული გრავიურითაა შემკული, რაც დამახასიათებელი იყო იმდროინდელი გამოცემებისათვის. მასში უხვადაა მათემატიკური და გეომეტრიული შენიშვნები, არქიტექტურული გეგმები. წიგნის მხატვრული გაფორმების ელემენტები დიდი ოსტატობითა და გემოვნებითაა შესრულებული. ისინი მჭიდროდაა ერთმანეთთან დაკავშირებული და ერთ მთლიანობას ჰქმნიან. განსაკუთრებულია საზეიმო მსვლელობის ამსახველი ილუსტრაციები. ამ არაჩვეულებრივი კომპოზიციების ავტორი უცნობია. ზოგიერთ მათგანზე აღნიშნულია ლათინური ასოთი – „b“. მეთხუტმეტე საუკუნის მიწურულს გამოცემული ინკუნაბულა -„ Hypnerotomachia Poliphili“ ყურადღებას იპყრობდა მომდევნო საუკუნეებშიც. მას დიდ შეფასებას აძლევდნენ ფრანგი რომანტიკოსი ჟან შარლ ემანუელ ნოდე და ფსიქოლოგი და ფილოსოფოსი კარლ გუსტავ იუნგი. ნაწარმოების მეორე გამოცემა, იგივე გრავიურებით, 1545 წელს ვენეციაში დაბეჭდა ალდის შვილმა – პაოლო მანუციმ.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

რაფიელ ინგილო-ივანიცკი

savicki1918-1921 წლები -დამოუკიდებელი დემოკრატიული რესპუბლიკის  ხანმოკლე, მაგრამ ქვეყნის ცხოვრებაში  ძალიან მნიშვნელოვანი  პერიოდი.   სწორედ  ეს იქნება ჩვენი ბლოგის მთავარი თემა  უახლოეს მომავალში. დღეს კი მოვლენებს წინ გავუსწრებ და  1917 წლის  მარტში დაგაბრუნებთ.    101 წლის წინ , საქართველოს ეკლესიამ მოიპოვა, უფრო  ზუსტად კი აღიდგინა  დამოუკიდებლობა. 1918 წლის მარტში კი ქვეყანა  ამ მოვლენის წლისთავს  დღესასწაულობდა   და  გაზეთებიც ბევრს წერდნენ .  მათ შორის  გაზეთ “საქართველო-“ს ერთი სტატია გამოვარჩიე,  უფრო სწორად კი მისი ავტორი რაფიელ ინგილო.  მიხვდით ალბათ, რომ ეს ფსევდონიმია, ფსევდონიმი  ცნობილი საზოგადო მოღვაწისა და პუბლიცისტის  რაფიელ ინგილო-ივანიცკის. ამ უცნაური გვარის წარმოქმნა  შამილს გამოქცეულ რაფიელის პაპას უკავშირდება. ივანიცკი გახლდათ   ის ოფიცერი, რომელმაც იგი მონათლა და იშვილა.  მართლაც პარადოქსია –   პაპა რუსეთის მიმართ ლოიალობისათვის იქცა დევნილად, შვილიშვილი კი,  რუსეთის დამპყრობლური პოლიტიკის  წინააღმდეგ ბრძოლისათვის.  სწორედ რაფიელ ინგილო-ივანიცკი  იდგა  საქართველოს ავტოკეფალიის აღდგენის სათავეებთან,  ის აქტიურად იბრძოდა  საინგილოს აზერბაიჯანის სსრ-თვის გადაცემის წინააღმდეგ.  რისთვისაც  უკვე სახელ ნაცვალი რუსეთის იმპერიის, აწ უკვე საბჭოთა კავშირად წოდებულის პატიმრობაში აღმოჩნდა და რომ არა   საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი ამბროსი ხელაია,  ვინ იცის, გადაურჩებოდა კი ტოტალურ ტერორს?!   გათავისუფლებული რაფიელი ემიგრაციაში წავიდა. 1924-1929 წლებში როგორც საქართველოს ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭოს წევრი  საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლად ითვლებოდა რომის პაპის კარზე.  1942 წელს იტალიის მეფე ვიქტორ- ემანუელ III სასახლის ინიციატივით  და ხელშეწყობით რაფიელ ინგილო-ივანიცკიმ იტალიურ ენაზე გამოსცა ნაშრომი  „საქართველო და მისი მგოსანი შოთა რუსთაველი“, რომელსაც თან ერთვოდა  „ვეფხისტყაოსნის“ შემოკლებული ვარიანტის  თარგმანი .  1948 წელს  პარიზში ჯერ დიაკვნად, შემდეგ მღვდლად აკურთხეს და   გამწესებულ იქნა  მადრიდში  ირაკლი ბაგრატიონისა და ქართველი ემიგრანტების მიერ დაარსებული  ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ტაძრის წინამძღოლად.  მართალია, საქართველო დაატოვებინეს, მაგრამ სადაც კი წავიდა ყველგან  საქართველოს და ქართულ საქმეს ემსახურებოდა.

 მასალა მოამზადა: ნინო გედენიძემ

ქეთევან ირემაძის ალბომი

წიგნსაცავში შევდივარ. უკვე მერამდენედ მეუფლება განცდა, რომ წიგნთა სამფლობელო დუმილითა და მოლოდინით მიცქერს. წიგნები, გრაფიკული ალბომები, ხელნაწერები – სავსე გაცხადებული თუ გაუცხადებელი ისტორიებით. უხმო საუბარი მათთან, ეს ის სიამოვნებაა, რასაც ძნელად თუ აუქცევ გვერდს. ყურადღებას იქცევს სადა, კრემისფერი მუყაოს ალბომი, სადაცაა უნდა გავიფიქრო – აქ საიდან მოხვდა? ვფურცლავ მას და შემომანათა ახალგაზრდა, ლამაზმა ქალმა, წარსულის სინათლიდან მიღიმის. მახსენდება გიორგი ლეონიძის სიტყვები: – „საიდან მოდის სილამაზე? ან სად მიდის? სად იკარგება, თუ დროებით მიეფარება? ვინ იცის?“ დროებით მიფარებულ სილამაზეზე – ქეთევან ირემაძეზე ვიწყებ ფიქრს.

იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულმა, ამ პატარა ალბომმა არ მინდა მხოლოდ ჩემს ფიქრებში გააცოცხლოს მშვენიერი ქალი, ნიჭიერი შემოქმედი, აბატი პრევოს – მანონ ლესკოს, დენი დიდროს – რამოს ძმისწულის, ბენჟამენ კონსტანის – ადოლფის, გი დე მოპასანის ნოველების მთარგმნელი და „ლიტერატურული მედალიონების“ ავტორი. მისი ალბომიდან გადმოსულ სინაზესა და სისადავეს გინაწილებთ სურათების სახით და აქვე მოგახსენებთ, რომ იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულია ასევე მოგონებები ქეთევან ირემაძეზე – მანქანაზე ნაბეჭდი კრებული, სადაც მრავალ საინტერესო ამბავს ამოიკითხავთ შალვა აფხაიძის, იოსებ იმედაშვილის, შალვა რადიანის მოგონებებიდან.

ავტორი: ანა ჯაჯანიძე

 

ოპერა „ლატავრა“

ქართული ოპერა 4 მოქმედებად, 6 სურათად

 მუსიკა ზაქარია ფალიაშვილის

ტექსტი სანდრო სანშიაშვილის

 მოქმედნი პირნი:

ლატავრა – ქართველი ქალი – სოპრანო

ნენო – გამდელი რაინდთა – მეცო-სოპრანო

რაინდები:

რატი – ტენორი

გურამ – ბარიტონი

ბექარ – ტენორი

მოურავი – ბანი

1 მსაჯული – ტენორი

2 მსაჯული – ბარიტონი

ელიშუხი – ქართველი თავადი მოღალატე – ბარიტონი

ენგიჩარ მეფე – ბანი

ვეზირი – ბანი

ხალხი, ჯარისკაცები, მხედრები და სხვა.

ლატავრა ქალის სახელია. ოპერის შინაარსი ლეგენდას წარმოადგენს და ასახავს ქართველი ხალხის წარსული ბრძოლის ისტორიას.

 პირველი მოქმედება

 პირველი სურათი

pict3საქართველოს მოსაზღვრე მიდამოებში დაბანაკებულია მრავალ ქვეყნების მპყრობელი ენგიჩარ მეფე თავისი ჯარით და მხევლებით. სამეფო კარავი. ტახტზე ზის ენგიჩარ მეფე. მეტად დაღვრემილია. ვეზირი და მეფის მხლებელნი შეწუხებულნი არიან მეფის დაღვრემილობით. სთხოვენ მეფეს დაივიწყოს დარდები და თავი მისცეს მხიარულებას. აქვე იმყოფება საქართველოდან ფარულად მოსული მლიქვნელი და ორპირი მოღალატე ელიშუხი. უამბობს მეფეს ლატავრას მშვენიერებაზე და ძლიერებაზე. ურჩევს ენჩიგარს დაიმორჩილოს ტურფა მშვენება, დაიპყროს მისი ქვეყანა, თორემ თვით ლატავრა მოუღებს ბოლოს მის ძლიერებას. ლატავრამ, როგორც ურჩ თავადს ჩამოართვა ელიშუხს უფლება და წაართვა ქონება. შურისძიების მიზნით ის მზად არის დაეხმაროს ენგიჩარს.

ენგიჩარი აწყვეტინებს ელიშუხს თხრობას ლატავრას სიტურფეზე. ეს მას უფრო ჰმატებს სევდას და წყლულს უორკეცებს. ელიშუხი უამბობს სამ რაინდზე, რომლებიც იცავენ ლატავრას. საჭიროა მათი გათიშვა. „მას მე შევძლებ“ ეუბნება ელიშუხი. შენ ოღონდ ელჩი გაუგზავნე და მოითხოვე ლატავრა. როცა გაიმარჯვებ დამიბრუნე ჩემი დიდება. მეფეს კვლავ ამხნევებენ მხლებელნი

2 სურათი

ლატავრას ციხე-დარბაზის მოედანი. მგოსანი საყვირით მოუწოდებს ხალხს. გროვდება ხალხი. ყველა გრძნობს რაღაც საშიშროების მოახლოვებას. მგოსანი ხალხს მოუთხრობს ლატავრას მშვენიერებაზე „ხომ გაგიგიათ ზღაპრებში თქმული

მზეთ-უნახავი მშვენებით სრული

ლატავრა არის უფრო შემკული.

ხალხი თავის ხმას უერთებს მგოსნის ქება-დიდებას ლატავრას სიტურფეზე. მგოსანი ამცნობს ყველას სარდლების მოახლოვებას. ლატავრა მოდის მათ შესახვედრად. შემოდის ლატავრა რაინდთა დედის ნენოს და ქალების თანხლებით. ყველა მღერის ლატავრას სადიდებელ სიმღერას. შემოდიან სამი ძმა რაინდები ბექარ, გურამ და რატი და მიესალმებიან ლატავრას.

შემოდის მოურავი. ელიშუხი უკვე აქ არის და მიესალმება რაინდებს. შემოყავთ თვალ ახვეული ენგიჩარის ელჩი, რომელიც აცნობს ყველას ეჩინგარის მოთხოვნას მუქარით და უსტარს გადასცემს. ბექარი ელჩს უსტარს თავზე გადაახევს. ელჩს გააგდებენ. ელიშუხი ხარობს, რომ ომი აუცილებელია და მისი გეგმა სრულდება. ლატავრა გადასცემს რატის დროშას, გურამს ხმას და ბექარს ბულავას გამარჯვების სიმბოლოთ. ბრძოლისათვის გამზადებულნი დიდებას უძღვნიან ტურფა ლატავრას.

II აქტი

 I სურათი

 ლატავრას ოთახი.

ლატავრა და ნენო ჩაფიქრებულნი ზიან. არ იციან ბრძოლის ამბები. შემოდის უეცრად ელიშუხი და აცნობებს რაინდთა გამარჯვებას. მოისმის გამარჯვებულთა სიმღერა. ელიშუხი ურჩევს ლატავრას სამ რაინდში პირველობა არც ერთს არ მისცეს. ლატავრა თანხმდება.

II სურათი

ლატავრას დარბაზი.

შემოდიან ბრძოლის ველიდან გამარჯვებით დაბრუნებულნი რაინდები რატი, გურამ და ბექარი მეომრების თანხლებით. მათ ხვდება ლატავრა, ნენო და ქალები. საერთო მისალმება. ელიშუხი რატის ჩუმად აქეზებს გურამი მოუწოდებს მათ დასხდნენ. ელიშუხი ხალხს ართობს ოხუნჯური კუპლეტებით. რატი ვერ ითმენს და ამჟღავნებს თავის სურვილს, რომ პირველობა მას ეკუთვნის, რადგან ყველა რაინდებზე მეტად მან ასახელა ლატავრა. გურამი უპასუხებს, რომ მისი გეგმით მოხდა გამარჯვება. მოხდება მათ შორის შეტაკება. ლატავრა აწყნარებს მათ. დაუძახებს გურამს და გადის. რჩება რატი და ბექარი. რატი თხოვს ბექარს მხარი დაუჭიროს მას გურამის წინააღმდეგ. ბექარი უარყოფს ამას. აღშფოთებული რატი ეცემა ბექარს. მივარდებიან ერთმანეთს ხმლებით. შემოვარდება გურამ და შეაწყვეტინებს ბრძოლას. ლატავრას მიცემულ ბეჭდის სახელით გურამი მოითხოვს რატის დაპატიმრებას. რატის გაბრაზება საზღვარს სცილდება და ხმალამოღებული დაეტაკება გურამს. შემოდის ლატავრა და შეაწყვეტინებს ბრძოლას, მაგრამ გურამი უკვე დაჭრილია. საერთო მწუხარება.

III სურათი

იგივე დარბაზი. მსაჯულები და მოურავი არკვევენ მომხდარ ამბების მიზეზს. ზოგი გურამს დებს ბრალს. ზოგი დანაშაულს ხედავს სარდლების ზედმეტ უფლებს მინიჭებაში. შემოდის ლატავრა და შემდეგ გურამი. ნენოც და ხალხიც აქ არიან. ლატავრა დანაღვლიანებულია. ყველაფრის მიზეზად თავის თავს სთვლის. რატი გადავიდა მტრის ბანაკში შურის საძიებლად. ბექარი არ ჩანს.

შემორბის ელიშუხი და მოუწოდებს ყველას მოუსმინოს მგოსანს.

შემოდის მგოსანი და აცნობებს მტრის შემოსევას. გურამ მოუწოდებს მეომრებს. ვინ არის მტერი? ენგიჩარის ჯარს მოუძღვის გამცემი რატი.

ნენო ქალებსაც მოუწოდებს ქვეყნის დასაცავად, მაგრამ უკვე გვიანღა არის. შემოვარდება ენგიჩარის ჯარი და თვით ენგიჩარი. „ძლიერი ჩანდი სუსტი გამოდექ“. ეუბნება ლატავრას მრისხანე ენგიჩარი. შეიპყრობს ლატავრას და უბრძანებს გააცილონ მისი კარავისაკენ. ხალხი ემშვიდობება თავის მშვენებას ლატავრას. რატი მოსთხოვს ენგიჩარს პირობის შესრულებას. ენგიჩარს სიცილად არ ყოფნის რატის მოთხოვნა. შენ ხარ შენი ქვეყნის მოღალატე. რატი იშიშვლებს ხმალს, მაგრამ ამაოდ. დარაჯები იქვე არიან. ყველა მიდის. რჩება მარტოდ მოტყუებული და იმედ გაცრუებული რატი.

 3 მოქმედება

შეთქმულების მოედანი.

ნენო სადიდებელ ჰიმნს უძღვნის მზეს, ხალხთა იმედის გამშუქებელს. შემოდიან ქალები და კაცები. მზადდება შეთქმულება ენგიჩარ მეფის წინააღმდეგ ლატავრას დასახსნელად. გურამიც აქ არის. შემოდის რატი. სინანულის ცრემლი სდის მის თვალებს. „ხარ მოღალატე, ხან გამყიდველი და ძმათა მკვლელი“ ეუბნება მას ხალხი. რატი  მიმართავს ნენოს შენდობისათვის. „არ არის ღირსი შებრალებისა“ ამბობს ნენო და რატის ჰკლავენ. შემოირბენს ელიშუხ და მუქარით მიმათავს ნენოს. ნენო ხანჯალს ჩასცემს გულში ვერაგ ელიშუხს და იქვე ჰკლავს. ყველანი შეჰფიცავენ ერთმანეთს, რომ დაიხსნიან ლატავრას მრისხანე მტრისაგან.

4 მოქმედება

pictu1 ენგიჩარ მეფის ბანაკი. ზის ენგიჩარი კვლავ დაღვრემილი. ლატავრას ქვეყანა დაიპყრო. მაგრამ ვერ მოსტეხა ლატავრას სულიერი სიძლიერე. ვერ მოიკლა თავისი ჟინი. შემოყავთ ლატავრა და ტყვე ქალები. ენგიჩარი მოსთხოვს ლატავრას დამორჩილდეს. ლატავრა სწუხს თავის ქვეყნის დაპყრობას და ხალხის აწიოკებას. ენგიჩარი უბრძანებს თავის მხევლებს და მონებს იცეკვონ. „ნახოს ლატავრამ რა მოსწონს მეფეს“, ცდილობს ლატავრას გულის მოგებას. ეალერსება, მაგრამ ამაოდ „აღარ ძალმიძს მეტის მოთმენა“, დაიყვირებს, „სვეტს მიაკარით, ჩემს თვალწინ სტანჯეთ“.

ლატავრას სვეტს მიაკრავენ. ირგვლივ დატყვევებულნი მეგობარი ქალები შემოერტყმებიან და უმღერიან ტანჯვის შემსუბუქების მიზნით სიმღერებს. ენგიჩარი ღელავს და შფოთავს. თავისი ხელით უნდა მოჰკლას ლატავრა, მაგრამ რომ შეხედავს დაუმორჩილებელ ტყვეს, ლატავრას სულის სიძლიერე მას ფარხმალს აყრევინებს. შემოვარდება ვეზირი და აცნობებს, რომ ლატავრას ხალხი აჯანყებულია, ჯარი განადგურებულია. სასოწარკვეთილებით სავსე ენგიჩარი კარავში შევარდება. გამოვა ხმლით ბოლო მოუღოს ჯიუტ ლატავრას, მაგრამ წინ გადაეღობება გურამი. იმართება ბრძოლა. გურამი კლავს ენგიჩარს მისივე კარავში. გამარჯვებულ ხალხს წინ მოუძღვის ნენო. იწვის ენგიჩარ მეფის ქონება, ანთავისუფლებენ ლატავრას.

საერთო სიხარული და გამარჯვების სიმღერა.

           სანოტო და აუდიოვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილება
მოამზადამაგდა სოლოღაშვილმა

 წყარო : ლატავრა : ქართული ოპერა 4 მოქმ. 6 სურათად : მოკლე შინაარსი / მუს. ზაქარია ფალიაშვილის, ტექსტი სანდრო შანშიაშვილისა. თბ., 1937

ფოტო:  ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ბიბლიოთეკაივერიელი”,  ეროვნული ფოტომატიანე.

 

 

 

ოპერა „ქეთო და კოტე“

კომიკური ოპერა 3 მოქმედებად

მუსიკა ვიქტორ დოლიძის
ლიბრეტო შედგენილია ცაგარელის კომედიიდან „ხანუმა“

 

„ქეთო და კოტე“ წარმოადგენს სატირას, რომელშიაც გამოყვანილია ერთის მხრივ მომაკვდავი თავად-აზნაურობა, ხოლო მეორეს მხრით ვაჭარ-მრეწველთა ფეხადგმული კლასი. ამ კომედიაში მოცემულია სოციალური განვითარების ის მომენტი, როდესაც ეს ორი მებრძოლი კლასი კომპრომისზე მიდიან ერთი-მეორის მიმართ: გაღატაკებული თავად-აზნაურობა  თავის ქონებრივ კეთილდღეობას ახლად ფეხადგმულ ვაჭარ-მრეწველთაგან ელის. რა უნდა იყოს ამისათვის დამოყვრებაზე უკეთესი? მეორეს მხრით, ბურჟუაზიაც დაინტერესებულია თავად-აზნაურთა ჩინ-მენდლებში, რადგან ნახევრად ფეოდალური რუსეთის მთავრობა დიდ პრივილეგიებს ანიჭებს ძველი წოდების წარმომადგენლებს. ამით აიხსნება ის გარემოება, რომ ტყუილკოტრიაშვილი, კოტე და ლევანი ერთნაირად არან დაინტერესებული დამოყვრებაში.

მეორეს მხრით კომედია ამათრახებს მაშინდელი ყოფა-ცხოვრების ბნელ მხარეებსაც. მოხერხებული მაჭანკლის სახით ცაგარელმა გამოიყვანა ის გაიძვერა ტიპი, რომელიც გარდამავალ პერიოდში ისევ განაგრძობს თავის საქმეებს, მაგრამ ამჟამად უკვე ახალი ვაჭრული ხრიკებითა და „მეთოდებით“.

პირველი მოქმედება

magda surat

სცენა სპექტაკლიდან ” ქეთო და კოტე”

თავადი ლევან ფალავანდიშვილის ოჯახში გახურებული ქეიფია. მოისმის თავადის სიმღერა, რომელიც  ნადირობიდან  ბრუნდება.  თავადი   ლევანი  უერთდება  მოქეიფეებს. ამ დროს შემოდის ლევანის ძმისწული კოტე, რომელიც ეს არის დაბრუნდა შორეული მოგზაურობიდან. ყველანი აღტაცებით ეგებებიან კოტეს. მაჭანკალი ბაბუცი არ აყოვნებს და თავის მხრივ საცოლეს ჰპირდება მას.მაჭანკალი ბაბუცი უახლოვდება ლევანს და საიდუმლოთ ეუბნება, რომ ტყუილკოტრიაშვილის ქალიშვილ ქეთოსთან საქმე უკვე გაჩარხულია. მაგრამ ახლა ლევანს მხოლოდ ქეიფი სწყურია და ბაბუცის ყურადღებას არ აქცევს.

სულ მალე წამოიშლებიან სტუმრებიც. ყველანი მიეშურებიან ბაღისკენ, კოტე შეაჩერებს თავის ბიძას. მას საჭირო საქმე აქვს თავად ლევანთან, კოტე ეუბნება მას, რომ იგი ცოლს ირთავს და ეშინია, რომ საცოლოს მამამ ხელი არ შეუშალოს. გახარებული ლევანი თავის მხრივ ეუბნება კოტეს, რომ ისიც აპირებს ცოლის შერთვას, მაგრამ ჯერ-ჯერობით ფულები აკლია, თუმცა ლევანი ფიქრობს, რომ ტყუილკოტრიაშვილი ამისთვის არ დაუჭერს ქალს. კოტე ძლიერ გაოცდება, როდესაც საცოლოს გვარს გაიგებს. მისი აღელვება ლევანსაც შეაფიქრიანებს, მაგრამ კოტე სასწრაფოდ ამშვიდებს მას. თავადი გაეშურება ბაღისკენ სტუმრებთან.

ამ დროს შემოდის მაჭანკალი ბარბალე. კოტე მივარდება მაჭანკალს და შესჩივლებს თავის გასაჭირს. ბარბალე ამშვიდებს, ურჩევს მხოლოდ მას დაუგდოს ყური და საქმე ჩინებულად წავა.

დაიმედებული კოტე დაემშვიდობება ბარბალეს.

ბარბალე დაუყოვნებლივ იწყებს მოქმედებას. შემოდიან ლევანი, მარო და ბაბუცი. ბარბალე მიუბრუნდება მათ და ეუბნება, რომ მან უკვე მოაჭახრაკა ლევანის დაქორწინების საქმე. ყველანი გაოცდებიან. გაჩაღდება ჩხუბი მაჭანკლებს შორის. მათ გაზავებას ლევანი კისრულობს და წინადადებას აძლევს წილი ჰყარონ. ასეც მოიქცევიან. წილი ბაბუცის ერგება! ბარბალეს ჯავრი ხეთქავს. გამარჯვებულნი კი გააბრძანებენ დამარცხებულ მაჭანკალს სახლიდან. ბარბალე მიდის, მაგრამ ფარ-ხმალს არ ჰყრის: ვნახოთ, ვინ დარჩება გამარჯვებული!

ატყდება ქარი. სტუმრები ბრუნდებიან ბაღიდან და სახლში შედიან. თავადი თხოულობს ქეიფის გაგრძელებას.

მეორე მოქმედება

მდიდარი ვაჭარი მაკარ ტყუილკოტრიაშვილი მაგიდასთან ზის და ფულებზე ოცნებობს. დღეს ტყუილკოტრიაშვილი განსაკუთრებულ გუნებაზეა: ჩქარა მისთხოვდება მისი ქალი „პატივცემულ“ თავად ლევანს. საცაა თავადიც მობრძანდება ქალის სანახავად. მაკარი უბრძანებს თავის ქალს გამოეწყოს ახალ ტანსაცმელში. მაგრამ ქეთო ღელავს და ევედრება მამას, ნუ მიათხოვებს მას ლევანს. მაკარი უბრძანებს ქალს გაჩუმდეს და მოემზადოს. ტყუილკოტრიაშვილი მიდის. მას უკან მისდევს დანაღვლიანებული ქეთო.

შემოდის კოტე. მას სურს ქეთოს ნახვა. მალე გამოჩნდებიან ქეთო და ბარბალე. კოტეს ეშინია, რომ მრისხანე მამამ არ მოუსწროს მათ. მაგრამ ბარბალე მას ამშვიდებს: თუ მაკარი მობრძანდება, ისინი ეტყვიან მას, რომ კოტე როიალის ამწყობია.

ამ დროს შემოდიან ქეთოს ბიძაშვილები: საქო და სიკო, ორივენი მხიარულ გუნებაზე არიან, მღერიან ღვინოზე, ცოცხალზე, მწვანილზე, ტიკებზე, მწვადებზე და სხვა.

სიკოს მილოცვაზე ქეთო უპასუხებს, რომ იგი არ გაჰყვება თავად ლევანს. მას სხვა უყვარს: – თავადი კოტე. „ისიც აქ არის“ – ამბობს ქეთო და მიუთითებს თავის საქმროზე.

საქო და სიკო სახტად დარჩებიან. საერთო არევ-დარევაში ისმის ბარბალეს ხმა. იგი აჩვენებს მათ წერილს, რომელიც თითქოს ქეთოს მაგიდაზე იპოვა. წერილში ქეთო მიმართავს მამას, რომ მან გადასწყვიტა თავის მოკვლა, რადგან არ სურს ცოლად გაჰყვეს იმ კაცს, რომელიც არ უყვარს. თავის სიკვდილში იგი ბრალს სდებს მამას და აგრეთვე საქოსა და სიკოს, რომლებიც მას ეხმარებოდნენ.

საქო და სიკო შეწუხებულნი არიან ამ ამბით და წასვლას დააპირებენ, მაგრამ ბარბალე მათ არ ეშვება, რადგან მას მათი დახმარება სჭირია.

მათი ბაასის დროს შემოდის მაკარი, რომელიც ღელავს თავადის მოლოდინში და ყველას სთხოვს სათანადოთ მოემზადონ.

მაკარის გასვლის შემდეგ ბარბალე გამოუცხადებს მათ თავისი მოქმედების გეგმას. ახლავე გამოეწყობა იგი საპატარძლოს ტანისამოსში ქეთოს მაგიერ, ხოლო საჭიროა დროებით მაკარი როგორმე მოვაშოროთ სახლს. მას უნდა მივცეთ წერილი, რომლითაც თითქო გამომძიებელი იბარებს ფრიად საჭირო საქმისათვის. საჩქაროთ ადგენენ წერილს.

უცებ მოისმის ხმები: „მოდიან, მოდიან“. შემოდიან სტუმრები. მობრძანდება მაკარიც. მალე თავადიც გამოჩნდება. მაკარს გადასცემენ წერილს. იგი ბოდიშს იხდის სტუმრების წინაშე და მიდის.

ამით სარგებლობს საპატარძლოთ გამოწყობილი ბარბალე. გონჯი პატარძლის შემოსვლა შემოსვლა მოთმინებიდან გამოიყვანს ლევანს და სტუმრებს. აღელვებული ლევანი გაიძრობს ხმალს. უცებ აირევა ყველაფერი: სტუმრები გარბიან. სწორედ ამ დროს სახლში ბრუნდება მაკარი. მას უკან ბაბუცი მოსდევს, მაგრამ დაინახავენ თუ არა გააფთრებულ თავადს ამოღებული ხმალით, უმალ მოტრიალდებიან და გარბიან.

მესამე მოქმედება

mag3-picმაკარი ესაუბრება თავის ძმის წულებს. მას ვერ გაუგია, როგორ მოხდა, რომ თავადს არ მოეწონა მისი ქალი. საქო ეუბნება, რომ ეს საქმე სულ მაჭანკალმა ბაბუციმ ჩაშალა. კარგად მოიქცა მაკარი, რომ ბარბალე მოიხმო. ის ყველაფერს მოაგვარებს.

შემოდის ბარბალე და თავმდაბლად ესალმება მაკარს, მიუხედავათ იმისა, რომ ბარბალეს არა ერთხელ აწყენინა მაკარმა, იგი მაინც მზად არის ას თუმნათ გაუხერხოს მაკარს ჩაშილილი საქმე. ერთი საათის შემდეგ დანიშნულია ქორწილი. გაოცებული მაკარი საჩქაროთ აძლევს მას ხუთას მანეთს და სწერს ხელწერილს, რომ იგი თანახმაა თავისი ქალი მიათხოვოს თავადს. აქ მაკარს დაავიწყდება მისი სახელი. ბარბალე უკარნახებს: „კოტე“. მაკარიც ასე ჩასწერს, ამ დროს შემოდის ქეთო. მამა ეუბნება მას, რომ უსიტყვოდ გაჰყვეს ბარბალეს და რასაც ის ურჩევს, ყველაფერი შეასრულოს. ბარბალე სიკოსა და საქოს თანხლებით ქეთოს ეკლესიაში გაჰგზავნის, სადაც მას კოტე ელოდება. მაკარი უყურებს მიმავალ ბარბალეს და უკვირს, როგორ შეუძლია მას ასე ხელად დაითანხმოს თავადი. „პახ, პახ, პახ! რა ცხარე თავადი ყოფილა! ამბობს ის: კარგია, დროზე გავასწარი თავი!“

უცებ შემოირბენს მაჭანკალი ბაბუცი და ეუბნება მაკარს, რომ ბარბალემ ჩაფუშა მთელი საქმე. როგორ? გაოცებულია მაკარი. მან ეს არის თანხმობა მისცა ბარბალეს თავისი ქალი მიათხოვოს თავად კოტეს! „ჩვენს თავადს ხომ ლევანი ჰქვიან!“ – წამოიძახებს ბაბუცი. ტყუილკოტრიაშვილი ახლა კი მიხვდება, რომ მოტყუვდა. ისინი საჩქაროდ მირბიან ეკლესიაში. მაგრამ უკვე გვიანაა. ქეთო და კოტე უკვე დაქორწინდნენ.

ისმის ზურნის ხმა, შემოდიან ახლად ჯვარდაწერილნი. მცირე ხნის მისალმების შემდეგ ქეთო და კოტე მარტოდ რჩებიან. ამიერიდან ვეღარავინ ჩაშლის მათ ბედნიერებას.

შემოდის მაკარიც. მას  თან ლევანი შემოჰყავს იმის დასარწმუნებლად, რომ მისი ქალი არ არის გონჯი. თანდათან იკრიბებიან სტუმრები.

საქო სთხოვს მაკარს დალოცოს ქალი და სიძე. მაკარი საჩხუბრად ემზადება, მაგრამ მას ლევანი დაამშვიდებს: იგი გულწრფელად მოხარულია, რომ მისმა ძმისწულმა ასეთი მშვენიერი ქალი შეირთო ცოლად და საჩუქრად მას თავის ნახევარ ქონებას აძლევს. ყველანი ულოცავენ მათ. ბარბალე ამაყობს თავის გამარჯვებას. სამაგიეროდ ლევანისთვის ბარბალეს სხვა ქალი ჰყავს არჩეული. ყველანი დასცინიან მაჭანკალ ბაბუცის.

იწყება საერთო მხიარულება და ცეკვა.

სანოტო და აუდიოვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილება
მოამზადა: მაგდა სოლოღაშვილმა

 

წყარო : ლიბრეტტო ოპერა ქეთი და კოტე-სი / მუსიკა ვიქტორ დოლიძის ; ლიბრეტტო შედგენილია ცაგარელის კომედიიდან „ხანუმა“ ნ. რიადნოვას მიერ;  ტფ., 1923. 

ფოტო: ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ბიბლიოთეკა “ივერიელი”,  ეროვნული ფოტომატიანე, იარკლი ვართაგავას კერძო კოლექცია

 

 

სტრეისის მოგზაურობა

რარიტეტის უცხოენოვანი წიგნების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს სამოგზაურო ჟანრის თხზულებები,  რომელთაგანაც ბევრი საოჯახო დინასტიების, ან მოყვარულ ბიბლიოფილთა საკუთრება ყოფილა. ამ ჟანრის წიგნებს დიდი ინტერესით კითხულობდნენ  XVII საუკუნიდან მოყოლებული, – იმ დროიდან, როდესაც საგრძნობლად გაიზარდა საზოგადოების სწრაფვა, მიეღო ინფორმაცია  დედამიწის ჯერ კიდევ  შეუსწავლელი ადგილების, იქ მცხოვრები ხალხის ყოფა–ცხოვრებისა და ზნე–ჩვეულებების შესახებ. მოგზაურობის მიზანი არაერთგვაროვანი იყო: მას ხშირად საფუძვლად ედო ამა თუ იმ სამოგზაურო მარშრუტის შემკვეთთა უფრო ფართო – პოლიტიკური, ეკონომიკური თუ კომერციული ინტერესები; თუმცა, უფრო მნიშვნელოვანია ის, რომ მოგზაურობათა შედეგად მეცნიერთა მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა უდიდესი როლი შეასრულა არა მარტო მსოფლიოს გეოგრაფიისა და ისტორიის შესწავლის, არამედ საბუნებისმეტყველო მეცნიერების სხვადასხვა დარგების განვითარების თვალსაზრისით.  ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულ იმ ავტორთა წიგნებს (მაგ. შარდენი, ტურნეფორი, კლაპროტი, დიუბუა, დიუმა და სხვ.), რომლებშიც ჩვენი ქვეყნის ისტორიული რეალიებია ასახული, მეტად თუ ნაკლებად უკვე იცნობს ჩვენი საზოგადოება, მაგრამ აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ბიბლიოთეკის ფონდი მდიდარია სამოგზაურო ჟანრის სხვა გამოცემებითაც, რომლებშიც XVII-XVIII საუკუნის მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეა აღწერილი. მათ შორის ზოგიერთი წიგნი განსაკუთრებული ღირსებებით გამოირჩევა და მკითხველზე დაუვიწყარ შთაბეჭდილებას ახდენს. ასეთ გამოცემებს შორისაა იალქნების ჰოლანდიელი ოსტატის იან იანსონ სტრეისის „სამი მოგზაურობის“ ამსახველი ფრანგული გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია ავტორის ჩანახატების საფუძველზე ცნობილ გრავიორთა მიერ შექმნილი ილუსტრაციებით.

სტრეისი, სტრუსი, სტრუისი  ან  შტრაუსი (ჰოლანდ. Strauss) – ასე უწოდებენ ჰოლანდიელ მოგზაურს სხვადასხვა წყაროებში; ავტორის გვარის ფრანგული თარგმანია „სტრუისი“, თუმცა მას ჩვენ მოვიხსენიებთ „სტრეისად“, როგორც მას უწოდებენ რუსი და ქართველი მეცნიერები. იან იანსენ  სტრეისმა 1647–1673 წლებში სამჯერ იმოგზაურა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში. სამშობლოში დაბრუნებული სტრეისის მონაყოლს მსმენელებში იმდენად დიდი დაინტერესება გამოუწვევია, რომ მან გადაწყვიტა გამოეცა წიგნი, სადაც თავისი ხანგრძლივი მოგზაურობის შთაბეჭდილებები დაწვრილებით იქნებოდა მოთხრობილი. მართლაც 1676 წელს ამსტერდამში ჰოლანდიურ ენაზე დაიბეჭდა სტრეისის წიგნის პირველი გამოცემა. ამ დროიდან იწყება თხზულების ახალი სიცოცხლე: მის თარგმანებზე მაშინვე გაჩნდა მოთხოვნილება, ასე, რომ ეს ნაწარმოები მწერლის ცხოვრებაშივე პირველად ითარგმნა ჯერ გერმანულ, (1678წ.) და შემდეგ ფრანგულ (1681წ.) ენებზე. საერთოდ კი ცნობილია სტრეისის თხზულების მრავალრიცხოვანი გამოცემა სხვადასხვა ენებზე.  თხზულების პირველი არასრული თარგმანი ჰოლანდიურიდან რუსულად განხორციელდა პეტრე პირველის დაკვეთით, ხოლო ე. ბოროდინის სრული თარგმანი რუსულ ენაზე გამოიცა მხოლოდ მე–20 საუკუნის დასაწყისში, 1935 წელს. საქართველოს ეროვნულ ბიბლიოთეკაში დაცული სტრეისის წიგნის პირველი ფრანგული გამოცემა მის თარგმანებს შორის უძველესია. იგი დაიბეჭდა ამსტერდამში, ავტორის სიცოცხლეში, 1681 წელს სათაურით –„Les voyages de Jean Struys, en Moscovie, en Tartarie, en Perse, aux Indes…“ (იან სტრუისის მოზაურობა მოსკოვში, ტარტარიაში, სპარსეთსა და ინდოეთში);  თავფურცელზე აღნიშნულია წიგნის ჰოლანდიური ენიდან მთარგმნელის გვარი – Glanius.

თხზულების ავტორის აღნიშნავს, რომ სამოგზაუროდ წასვლა გადაწყვიტა ზედმეტად მკაცრი მამისგან თავის დაღწევის მიზნით. მამისგან იგი ეზიარა იალქნების კეთებისა და მართვის ხელოვნებას, რომელიც მან პრაქტიკულად გამოიყენა სხვადასხვა ხომალდებზე ყოფნისას. სტრეისის პირველი მოგზაურობა დაიწყო ამსტერდამიდან, საიდანაც  ჩავიდა გენუაში, მადაგასკარზე, სუმატრაში, სიამსა და იაპონიაში. 1651 წელს იგი დაბრუნდა ჰოლანდიაში და ოთხი წლის შემდეგ კვლავ გაეშურა საზღვაო გზით ლივორნოში,  ჩაეწერა ვენეციის საზღვაო არმიაში, ებრძოდა თურქებს, ჩავარდა ტყვედ, განთავისუფლდა ტყვეობიდან და მოიარა იტალიის ქალაქები; მესამე მოგზაურობისას სტრეისი ჩავიდა მოსკოვში და ქალაქში ცხოვრების 2 წლის შემდეგ, მდინარეების – მოსკოვისა, ოკისა და ვოლგის გავლით რუსული ხომალდით „ორიოლით“ ჩავიდა კასპიის ზღვამდე, იმყოფებოდა ასტრახანში, სადაც იგი მოწმე გახდა სტეფანე რაზინის მიერ ასტრახანის აღებისა. აქ სტრეისი ტყვედ ჩაუვარდა აჯანყებულ კაზაკებს, მაგრამ მოახერხა გაქცევა და სასწაულებრივად გადარჩენილი ჩავიდა დაღესტანში, სადაც იგი კვლავ აღმოჩნდა დაღესტნელი „თათრის“ მონობაში; თათარმა ჰოლანდიელი მონა 150 აბასად მიჰყიდა სპარს ვაჭარს – ჰაჯი მუჰამედ სალეხს. ბოლოს იგი გამოისყიდა პოლონეთის ელჩმა შემახაში(ქალაქი აზერბაიჯანში). შემახიდან სტრეისმა ქარავანთან ერთად გააგრძელა მოგზაურობა ისპაჰანამდე, საიდანაც დაბრუნდა სამშობლოში. ეს მხოლოდ მოკლე მიმოხილვაა იმ რთული მარშრუტისა, რომელიც განვლო ამ უცნაურმა ადამიანმა.მაინც, რა იყო სტრეისის მოგზაურობის მოზანი და ვინ იყო თავად იგი: რომანტიკოსი მოგზაური, მეკობრე, მზვერავი თუ ავანტიურისტი? – ამაზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. ჩვენი აზრით, ეს პიროვნება იტევდა ყველა ამ გაგებას. იმ პერიოდში ხანგრძლივი მოგზაურობის ყოველი დღე სიცოცხლისთვის სახიფათო რისკთან იყო დაკავშირებული. ნაწარმოებიდან ჩანს, რომ სტრეისს ამ სახიფათო მოგზაურობის დროს მატერიალური და კომერციული ინტერესებიც ჰქონდა. ასეა თუ ისე, წიგნის ავტორი უნიჭიერესი ადამიანია, რომელიც ცოცხალი ენით, საოცარი სიცხადითა და ექსპრესიულობით აღწერს  მოგზაურობის ყოველ დღეს, მის გარშემო მყოფ ადამიანებსა და მათ ზნე–ჩვეულებებს. წიგნი საინტერესო მასალას შეიცავს იმ დროის ქვეყნების ისტორიულიწარსულიდან, მაგალითად, ის შესანიშნავი წყაროა რუსეთის ისტორიის მკვლევართათვის, რადგან მასში აღწერილია XVII საუკუნის რუსეთისა და მისი დედაქალაქის – მოსკოვის ცხოვრება,

, ასევე რუსეთის ისტორიის მნიშვნელოვანი პერიოდი – გლეხთა ომი დონელი კაზაკის, სტეფანე რაზინის მთაურობით. რუსი ისტორიკოსები აღნიშნავენ ამ აჯანყების ზოგიერთი დეტალის ზუსტ თანხვედრას სხვა ისტორიულ წყაროებში ასახულ მოვლენებთან, თუმცა  ავტორის ზოგიერთი მონათხრობი საკამათოა და დაზუსტებას მოითხოვს. მაგალითად, სტრეისი, რომელიც ასტრახანთან ტყვედ ჩაუვარდა რაზინის მეომრებს, თავად შესწრებია იმ ფაქტს, თუ არყით დამთვრალმა ატამანმა როგორ გადააგდო გემიდან სპარსი თავადის მშვენირი ასული, რომელიც მსხვერპლად შესწირა თავის „მარჩენალ“ მდინარე ვოლგას. ქალი რაზინს ტყვედ აუყვანია ერთ–ერთი დასახლებული პუნქტის დარბევის შემდეგ და ხომალდზე ხარჭად ჰყოლია გარკვეული დროის განმავლობაში. ნანახით შეძრწუნებული ავტორი  კაზაკთა მეთაურს „ცოფიან ველურს“ უწოდებს. ძალზე საინტერესოდ აღწერს სტრეისი აღმოსავლელი ხალხის ზნე–ჩვეულებებს და ამასთან დაკავშირებულ თითქმის დაუჯერებელ ამბებსაც, რომელთა რეალურობის შეგრძნებას ამძაფრებს ისიც, რომ თხზულება დღიურის ფორმითაა დაწერილი. ასე, მაგალითად, ქალაქ შემახაში მისთვის დაუვალებიათ მონაწილეობა მიეღო სპარსეთის შაჰისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესში. უნდა შეერჩიათ 500 ლამაზი გოგონა ორი წლის ასაკიდან მოწიფულობის ასაკამდე (17) წლამდე. ისპაჰანში ჩაყვანილ პატარა ბავშვებს სრულწლოვანებამდე სასახლეში ზრდიდნენ ძიძები. რაღა თქმა უნდა, ყველა შერჩეული ლამაზმანი აუცილებლად ქალწული უნდა ყოფილიყო. სტრეისი აღწერს შემახიდან ისპაჰანში გოგონების გამგზავრების დღეს. იგი წერს,რომ საშინელი სანახავი იყო პატარა ბავშვების მშობლებთან სამუდამოდ განშორების პროცესი, რადგან  შვილებს კალთიდან აგლეჯდნენ საცოდავ დედებს,  რომელთა მოთქმა და კივილი ცასა სწვდებოდა. შემახაში ამ დროს მომხდარა ასეთი ამბავი: ერთ მდიდარ მუსლიმანს ძალზე ლამაზი ქალიშვილი ჰყოლია, რომელსაც უყვარდა ღარიბი  ჭაბუკი. მამას არ მოსწონდა სასიძო და უარი უთხრა ქალიშვილის ხელის მთხოვნელს, მაგრამ როდესაც  დაიწყო ხანისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესი, შვილის დაკარგვის შიშით, იგი დათანხმდა,  არასასურველი სასიძოსთვის გაეყოლებინა თავისი ქალიშვილი, უფრო მეტიც, მამამ ნება დართო სიძეს, ქორწინებამდე გაეზიარებინა სარეცელი მის ქალიშვილთან, რათა ასეთი გზით შვილი გადაერჩინა.

თხზულებაში განსაკუთრებით საინტერესოა მესამე მოგზაურობის ამსახველი მასალა: ირანისკენ მიმავალი მოგზაური საქართველოსთვის გვერდის ავლით ჩასულა სომხეთსა და აზერბაიჯანში, რომელიც, აგრეთვე ირანის პროვინცია იყო. ავტორი ხშირად მოიხსენიებს შემახაში დაბანაკებული პოლონეთის საელჩოს უფროსს, ვინმე „ბოგდანს“, რომელიც რეალურად არსებული ქართველი დიპლომატი ბოგდან გურჯიცკია. სწორედ გურჯიცკიმ გამოისყიდა მოგზაური სპარსი ვაჭრის მონობიდან. სტრეისს ხატოვნად აქვს აღწერილი სპარსელთა ახალი წელი: პოლონეთის საელჩოს ხელმომჭირნე უფროსობა, იმ საბაბით, რომ არ იზიარებდა მუჰამედის მიმდევართა დღესასწაულს, ზეიმის დღეს არ გამასპინძლებია თავის თანამშრომლებს, რომელნიც, იძულებულნი გამხდარან, მაჰმადიანთა ტრაპეზი გაეზიარებინათ, რათა ამოევსოთ მშიერი კუჭები. სტრეისის თქმით, მათ უფროსს, ბოგდანს სრულებით არ ანაღვლებდა, რომ თანამშრომლები სპარსელებთან ატარებდნენ დროს, რადგან ერთ დროს თვითონაც უნდოდა მიეღო მაჰმადიანობაო. აქვე განვმარტავთ, რომ პოლონურ ისტორიოგრაფიაში ბოგდან გურჯიცკის, იგივე მუხტამ–ბეგის, ან ბოგდან სპარსის სახელით ცნობილი პიროვნება ეროვნებით ქართველი ცნობილი პოლონელი დიპლომატია, რომელიც თითქმის ოცდაათი წლის განმავლობაში ასრულებდა პოლონეთის მეფის მუდმივი რეზიდენტის მოვალეობას ირანის შაჰის კარზე. გურჯიცკის დიდი როლი შეუსრულებია XVII საუკუნის საქართველოსა და პოლონეთს, ასევე საქართველოსა და ირანის შორის პოლიტიკურ–ეკონომიკური ურთიერთობის მოგვარების თვალსაზრისით. სარწმუნოდ უნდა მივიჩნიოთ ავტორის სიტყვები გურჯიცკისთან დაკავშირებით, თუ გავიხსენებთ იმ ფაქტს, რომ ბოგდანი იმ ქართველ პოლიტიკოსთა აზრს იზიარებდა, რომელნიც საგარეო პოლიტიკაში ირანულ ორიენტაციას ემხრობოდნენ. ცნობილია, რომ გურჯიცკის მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონია ქართლის მეფესთან ვახტანგ V–სთან. სტრეისის მოგზაურობაში აღნიშნულია, რომ პოლონეთის ელჩს საქართველოს მეფისთვის ექიმიც კი გაუგზავნია.  სტრეისის თხზულებაში ირანში მცხოვრებ ქართველთა შესახებ სხვა არაერთ საინტერესო  დეტალსაც გადავაწყდებით. სტრეისის მოგზაურობათა წიგნში აღწერილია თითოეული ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობა, ლანდშაფტი და ბუნებრივი სიმდიდრეები, რაც საქონლის გასაღების ბაზრების მაძიებელ ევროპელთათვის ბევრ საგულისხმო დეტალს შეიცავდა. აქ მოთხრობილია ბუნების იმ საოცარი კატაკლიზმების შესახებაც, რომელთა მოწმეც ავტორი გამხდარა. მაგალითად მწერალი აღწერს მეტეორთა „წვიმას“ და ძლიერ მიწისძვრას შემახაში. ეს მოვლენები ავტორის მიერ ისე მხატვრულადაა გადმოცემული, რომ უნებურად თვალწინ მეორედ მოსვლის ფანტასტიკური ფილმის კადრები წარმოგიდგებათ.იან სტრეისის წიგნის ფრანგული თარგმანი გაფორმებულია შესანიშნავი გრავიურებით, რომლებიც ცნობილ ჰოლანდიელ გრავიორებს – იოჰან კიპსა და კონრად დეკერს ეკუთვნის.სტრეისის თხზულების ეგზემპლარს ახლავს 3 დასაკეცი რუკა, რომლებიც არ ეკუთვნის ამ გამოცემას. პირველი 1845 წელსაა დაბეჭდილი ლონდონში და მოიცავს საქართველოს, ჩერქეზეთსა და სომხეთს (შემდგ. ჯ. ეროუსმითი); მეორე, 1821 წლის რუკა ფრანგულ ენაზეა და მოიცავს თურქეთის, სპარსეთის, საქართველოსა და ჩრდ. კავკასიის ტერიტორიებს (შემდგ. ჟობერტი); მესამე რუკაზე გამოსახულია სომხეთის ტერიტორია მიმდებარე ქვეყნებით. ეროვნული ბიბლიოთეკის აღნიშნული ეგზემპლარი ნამდვილი ბიბლიოგრაფიული „თაიგულია“, რადგან მას მაღალი კულტურულ–ისტორიული ღირებულების გარდა, სხვა ღირსებაც გააჩნია: ეგზემპლარის  ფორზაცსა და თავფურცელზე უწინდელი მფლობელობის დამადასტურებელი ნიშნებია: წინა ფორზაცზე დაკრული გერბული ექსლიბრისი შრიფტული წარწერით „D. D. Le Tellier de Courtanvaux“ წიგნის პირვანდელ პატრონს – ტონერისა და მონმირაის საგრაფოს მარკიზს, საფრანგეთის სამხედრო მინისტრის შვილიშვილს, მეფის შვეიცარიის გვარდიის პოლკოვნიკს, მეცნიერსა და მკვლევარს, ფრანსუა–მიშელ–სეზარ ლეტელლიე მარკიზ დე კურტანვოს ეკუთვნის (1718–1781), ხოლო წიგნის თავფურცელზე მიხეილ თამამშევის ბიბლიოთეკის ბეჭედია. ეგზემპლარის პირველი მეპატრონის, სეზარ ლეტელლიეს გვარის წარმომადგენლები განთქმული ბიბლიოფილები ყოფილან. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ მარკიზის ერთ–ერთმა წინაპარმა, შარლ–მორის ლეტელლიემ თავისი საოჯახო ბიბლიოთეკის საგვარეულო ექსლიბრისებიანი 16000 უიშვიათესი წიგნი საჩუქრად გადასცა პარიზის წმ. ჟენევიევას სააბატოს ბიბლიოთეკას. ლეტელლიეთა გვარის ღირსული წარმომადგენლის, მრავალმხრივ განათლებული ადამიანის, სეზარ ლეტელლიე დე კურტანვოს ბიბლიოთეკა ითვლიდა სხვადასხვა შინაარსის წიგნების ათასობით ეგზემპლარს, რომელთა უდიდეს ნაწილს შეადგენდა სწორედ სათავგადასავლო ლიტერატურა. სეზარ ლეტელლიეს შვილს შარლ–ფრანსუას, რომელიც ასევე აღიარებული მეცნიერი და გამომგონებელი გახლდათ, ოცნებად ჰქონია, შეედგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სამოგზაურო ჟანრის წიგნების ბიბლიოგრაფიული აღწერილობა, მაგრამ არ დასცალდა, რადგან ძალზე ახალგაზრდა, 31 წლისა გარდაიცვალა. მისმა მამამ, რომელიც მეტად დამწუხრებული იყო ნიჭიერი ვაჟიშვილის გარდაცვალებით, კიდევ უფრო განავრცო  ბიბლიოთეკის კოლექცია და შეადგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სრული კატალოგი, რომელიც მხოლოდ მისი გარდაცვალებიდან ერთი წლის შემდეგ, 1782 წელს გამოიცა პარიზში. ეროვნული ბიბლიოთეკის ეგზემპლარი, სავარაუდოდ, ცნობილმა სომეხმა მეცენატმა და კავკასიოლოგმა მიხეილ თამამშევმა შეიძინა ევროპაში ყოფნის წლებში; თამამშევის საოჯახო კოლექციიდან ეს გამოცემა მისივე ანდერძით სხვა წიგნებთან ერთად გადაეცა ა. პუშკინის სახელობის თბილისის საქალაქო ბიბლიოთეკას, რომელიც შემდეგ შეუერთდა საქართველოს საჯარო ბიბლიოთეკას. სეზარ ლეტელლიეს ექსლიბრისიანი წიგნები კი გაფანტულია წმ. ჟენევიევას სახელობისა და საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკების ფონდებში.

ავტორი: მანანა სამაშვილი