ფესტოსის დისკო

fe1908 წელს ლუიჯი პერნიეს მიერ კუნძულ კრეტაზე, ქალაქ ფესტოსში აღმოჩენილი ე.წ. ფესტოსის დისკო, როგორც ვარაუდობენ, ძველი წელთაღრიცხვის 2000 წლით თარიღდება. 16 სანტიმეტრიანი დიამეტრის მქონე დისკოს წარწერა შესრულებულია ოქროსაგან საგანგებოდ დამზადებული “საბეჭდ” ქვებზე. ამ თვალსაზრისით ტექსტი წარმოადგენს მსოფლიოში ჯერჯერობით ცნობილ ყველაზე ძველ ნაბეჭდ ტექსტს. იგი გუტენბერგის მიერ დაბეჭდილ პირველ ევროპულ წიგნებს (1440-1445) დაახლოებით 3500 წლით უსწრებს წინ. წარწერის შესრულების ტექნიკასთან დაკავშირებით საინტერესოა გერმანელი მკვლევარის დიტერ რუმპელის მიერ დიუსელდორფში ჩატარებული სამუშაო. მან თვითონ დაამზადა დისკოზე აღბეჭდილი ქალღმერთის მსგავსი ოქროს ყალიბი და ამ ყალიბით თიხაზე დაბეჭდა გამოსახულება, შემდეგ თიხა გამოწვა (ანუ მან, ფაქტიურად, გაიმეორა დისკოს ტექსტის შექმნის პროცესი).

რუმპელის მიერ დაბეჭდილი გამოსახულება გამოწვის შემდეგ უფრო ნატიფი და მკვეთრი გახდა. მისი აზრით, ოქროს აქვს თიხაში შეღწევის ქიმიური თვისება, რითაც იქმნება მტკიცე შენაერთი, რომელსაც შეუძლია საუკუნეები გაძლოს. ლუი გოდარი თვლის, რომ თიხაზე ოქროს ყალიბებით ბეჭდვა საერთოდ ბეჭდვის ყველა სხვა საშუალებაზე უფრო გამძლე და მტკიცეა. დ. რუმპელის მიერ სხვა მეტალის ყალიბით დაბეჭდილი გამოსახულებები არ გამოდგა ასეთი მკვეთრი – ისინი გაფუჭდა და დაიფშვნა. როგორც ცნობილია, კოლხური წარმოშობის კორიბანტები ფლობდნენ წერის სპეციფიკურ ხელოვნებას, რომელსაც ძველი ბერძენი ავტორები “ოქროთი წერას” (ოქროდამწერლობას) უწოდებდნენ. კორიბანტებმა ამ ხელოვნებით შექმნილი წარწერები ჩაიტანეს კრეტაზე და ხმელთაშუა ზღვის სხვა კუნძულებზე. უახლესი ვერსიით, ვერძის ტყავზე აღწერილი იყო, თიხაზე ოქროთი წერის ტექნიკა. ქართველ მკვლევართა აზრით, სავარაუდოდ, სწორედ ამ მნიშვნელოვანი ხელოვნების ამოსაცნობად ჩამოვიდნენ არგონავტები კოლხეთში.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

Advertisements

„ძვირფასი ქვები“

წიგნის ილუსტრირების ტექნიკაში მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო ალბრეხტ პფისტერის (დაახლ. 1410-1466 წწ.) მიერ 1461 წელს გამოცემული მეორე წიგნი – „ძვირფასი ქვები“. მისი ავტორი გერმანულენოვანი შვეიცარიელი მწერალი ულრიხ ბონერია (დაახ. 1280-დაახ.1350 წწ.). წიგნში თავმოყრილია ასი ზნეობრივი იგავი, რომელიც შუა საუკუნეების მკითხველს თავისი დემოკრატიულობითა და მშვიდობისმოყვარეობით აოცებდა. „ძვირფასი ქვები“ პფისტერმა ორჯერ გამოსცა. პირველი დათარიღებულია 1461 წლით, მეორე უთარიღოა და ითვლება, რომ იგი 1463-1464 წწ. შუალედში უნდა იყოს დაბეჭდილი. 88 ფურცელიან წიგნში, მომცრო – 80×110 მმ. ზომის, 103  ილუსტრაცია ტექსტშია გაფანტული.
ამ წიგნის ბეჭდვის ტექნიკის შესწავლისას მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ ანაკრეფი და საგრავიურო დაფა ერთ ფორმას არ წარმოადგენდა, მიუხედავად იმისა, რომ საგრავიურო დაფის ჰორიზონტალური ზომა ანაკრეფის ბწკარების ზომის ტოლია. იმ დროისათვის ტექსტი და ილუსტრაცია ცალ-ცალკე იბეჭდებოდა: პირველ „გაგორებაზე“ ბეჭდნენ ტექსტს და ფურცელზე გრავიურისათვის ტოვებდნენ ადგილს, რომელზედაც მეორე გაგორებისას გამოისახებოდა ილუსტრაცია.

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

თბილისის წიგნის მაღაზიები 1805-1878 წლებში

ზეპირი ცნობების მიხედვით, თბილისში წიგნის მაღაზიები რუსეთის იმპერიასთან დაკავშირებამდეც არსებობდა, კერძოდ კი, სიონის ქუჩაზე. ისინი 1795 წელს, აღა –მაჰმად– ხანის შემოსევის დროს განადგურდა. 1805 წლიდან ისევ ამ ქუჩაზე გაიხსნა ოთხი წიგნის მაღაზია, რომლებსაც მალევე მიემატა სხვებიც. სულ სიონის ქუჩაზე 1814 წლისთვის რვა წიგნის მაღაზია ყოფილა გახსნილი. ამ პერიოდში რუსული სახელმძღვანელოების ყიდვა მხოლოდ რუსულ სკოლებში იყო შესაძლებელი, 1819 წელს კი პატარა წიგნის მაღაზია გახსნილა ე. წ. იარმუკაზე, სადაც სახელმძღვანელოების, მათ შორის ქართულის, გაყიდვაც დაუწყიათ.

1829 წელს, სოლომონ დოდაშვილის თაოსნობით, ქაშუეთის ეკლესიის დიაკვანმა ივანემ, რომელმაც თურმე რუსული წერა-კითხვაც იცოდა, ახლანდელ რუსთაველის გამზირზე, ქაშუეთის ეკლესიასთან ახლოს წიგნის მაღაზია გახსნა. ამ მაღაზიაში ახალ წიგნებთან ერთად, ძველ წიგნებსაც ყიდულობდნენ და ჰყიდიდნენ. მაღაზია 1832 წლის ბოლოს დაიკეტა, რადგან მისი პატრონი ივანე დიაკვანი უკვალოდ გაქრა. ამბობდნენ, რომ დიაკვნის დაკარგვის მიზეზი მისი „ფარული საზოგადოების“ წევრობა ყოფილა. მაღაზია კი გაპარტახდა – წიგნების ნაწილი მოუპარავთ, ნაწილი მთავრობას წაუღია.
sionis_q._XIXs._60-iani_wlebi1834 წელს თბილისში დასახლდა ავეტიქა ეფინჯიანცი. მან სახლი სოლოლაკში იყიდა და წიგნის მაღაზია გახსნა. ეფინჯიანცს გასაყიდად ჰქონია  ქართული, სომხური და რუსული წიგნები, თუმცა მის მაღაზიას ნაკლად ეთვლებოდა ის, რომ მეპატრონეს არც რუსული წერა-კითხვა სცოდნია და არც ქართული, რაც მის მაღაზიაში წიგნების მოძიებას ხელს უშლიდა. 1830-იან წლებშივე, თბილისის სომხების ნერსესიანის სემინარიის შენობაში, სადაც სტამბაც იყო გახსნილი, გახსნეს წიგნის მაღაზია, თუმცა აქ მხოლოდ სომხური წიგნები იყიდებოდა.

1840-იან წლებში, როდესაც კავკასიის მთავარმართებლად მ. ვორონცოვი დანიშნეს,  თბილისში წიგნების მაღაზიების საჭიროება გაცილებით გამოიკვეთა, რადგან უკვე არსებობდა კლასიკური გიმნაზია, კომერციული სკოლა, სასულიერო სემინარია, სასულიერო სასწავლებელი, სამოქალაქო სკოლები, ხოლო რუსულენოვანი სახელმძღვანელოების შოვნა ჭირდა.

1850 წელს თბილისში ჩამოვიდა წარმოშობით გერმანელი, რუსეთში აღზრდილი და განათლებული, გუსტავ ბერენშტამი. მან თბილისში წიგნის მაღაზია გახსნა და უცხოეთიდან გამოიწერა რუსული, გერმანული და ფრანგული წიგნები. მ. ვორონცოვმა გ. ბერენშტამს წლიური დახმარება დაუნიშნა. მისი წიგნის მაღაზია იმხანად იყო პირველი სახელმწიფო მაღაზია, რომელშიც მოიპოვებდა ყველა სახის რუსულენოვანი სახელმძღვანელო და საკითხავი წიგნი, ასევე წიგნები ევროპულ, ქართულ და სომხურ ენებზე. თუმცა ამ წიგნის მაღაზიასაც ჰქონდა ზემოთ ნახსენები ნაკლი: არც მისმა მეპატრონემ იცოდა ქართული წერა-კითხვა, რის გამოც ქართული გამოცემები სათანადოდ ვერ ფასდებოდა და ჩრდილში ექცეოდა (ზაქარია ჭიჭინაძე წერს, რომ „მაღაზიებში ქართულ წიგნებს ძლიერ გრილად უმზერდნენ, ბევრჯერ მუშტარი მისულა იქ, წიგნი უთხოვნია, წიგნი აქვნდათ გასაყიდი, მაგრამ მუშტარისათვის უთქვამთ, რო „ნიეტუო“, ვინაითგან ამ „ნიეტუს“ მთქმელი ყოფილა არამცოდნე ქართული ენისა და წიგნისა“).

1850-იან წლებში უკვე წინ წაწეულია ქართული საგამომცემლო საქმე – იბეჭდებოდა არაერთი კვლევა და ლიტერატურული ნაწარმოები, მათი ნახვა კი წიგნის მაღაზიებში შეუძლებელი იყო. საჭირო გახდა ქართული წიგნის გულშემატკივრის გამოჩენა და ასეთი კაცი ვინმე ალადათოვი აღმოჩნდა, რომელმაც 1860 წელს გახსნა წიგნის მაღაზია, სადაც ქართულ წიგნებს სათანადო ადგილი მიუჩინა. ალადათოვის მაღაზიამ 1879 წლამდე იარსება.

კიდევ ერთი თბილისური წიგნის მაღაზია მასწავლებლებს – ვართანოვსა და გრიქუროვს – ეკუთვნოდათ, რომელიც 1865 წელს მიხაილოვის ხიდზე გაიხსნა. ამ მაღაზიაში მრავლად მოიპოვებოდა ქართულ და სომხურენოვანი წიგნები. მნიშვნელოვანი იყო ისიც, რომ მაღაზია თავად ბეჭდავდა სახელმძღვანელოებს ქართულ და სომხურ ენებზე. ამ მაღაზიის ფირმის ქვეშ გამოიცა „ყარამანიანიც“. ვართანოვის და გრიქუროვის თანამშრომლობა 1870 წელს შეწყდა. ამავე პერიოდში თბილისში არსებობდა უმიკოვის (პეტრე უმიკაშვილის) წიგნის მაღაზია. მან შეიძინა ვართანოვის წიგნები და „ყარამანიანის“ თითქმის 60 ათასი ეგზემპლარი, რომლებსაც ქართლში, კახეთსა და იმერეთში დაატარებდა გასაყიდად. როგორც ზაქარია ჭიჭინაძე აღნიშნავს, უმიკაშვილს ერთი წლის განმავლობაში ყველა წიგნი გაუყიდია, ყველაზე მეტად კი იმერეთს ემადლიერებოდა თურმე.

1873 წელს ზაქარია გრიქუროვმა ისევ მიხაილოვის ხიდზე გახსნა წიგნის მაღაზია, ამჯერად „კავკასიის წიგნით მოვაჭრის“ სახელით. ზ. გრიქუროვს დიდი ამაგი მიუძღვის, როგორც პედაგოგს –  30 წლის მანძილზე ღარიბთა სომხურ სკოლებში უფასოდ ასწავლიდა მოწაფეებს. მანვე დაიწყო იაკობ გოგებაშვილის სახელმძღვანელოების ბეჭდვა, აგრეთვე პირველად მან გამოსცა ალ. ყაზბეგის „ელგუჯა“, რომელიც ცენზორმა ჩამოართვა და მთელი ტირაჟი გაუნადგურა (1500 ეგზ. დაწვეს; თუმცა ამ გამოცემის სასწაულად გადარჩენილი ერთი ცალი  მოგვიანებით ვახტანგ კოტეტიშვილმა აღმოაჩინა და ხელმეორედ 1930-იან წლებში დასტამბა). სიკვდილის წინ გრიქუროვს მეუღლისთვის ანდერძად  დაუბარებია – სანამ ცოცხალი იქნებოდა, მაღაზია არ დაეკეტა, რასაც სოფიო ივანეს ასული წმინდად იცავდა.

მიუხედავად არაერთი წიგნის მაღაზიისა, ქართული წიგნების გავრცელება მაინც ჭირდა. 1870-იან წლებში ქართულ წიგნსა და საგამომცემლო საქმეს მოამაგე გამოუჩნდა – არსენ ივანეს ძე კალანდაძის თაოსნობით 1875 წელს თბილისში ქართული წიგნის მაღაზია გაიხსნა. ა. კალანდაძე გურიიდან თბილისში ბავშვობისას ჩამოუყვანიათ და  კავკასიის მთავარმართებლის სტამბაში შეგირდად მიუბარებიათ. მოგვიანებით, პეტრე უმიკაშვილის ჩაგონებით, ა. კალანდაძემ ხელი მიჰყო იაფფასიანი ქართული წიგნების ბეჭდვასა და გავრცელებას. მის მაღაზიაში იყიდებოდამთავრობისთვის მიუღებელი წიგნებიც, რის გამოც ა. კალანდაძე დააპატიმრეს და მაღაზია დაუკეტეს. პატიმრობიდან გათავისუფლებულმა კვლავ განაგრძო წიგნების ბეჭდვა. 1880-იან წლებში ა. კალანდაძე უკვე გორში გადავიდა, სადაც შიდა ქართლში პირველი სტამბა და წიგნის მაღაზია დააარსა.

                                                       ავტორი: ქეთი გზირიშვილი

                                                             ფოტო: სიონის ქუჩა, მე–19 საუკუნის 60–იანი წლები

                 წყარო: ქართული ლიტერატურის მუზეუმში დაცული ზ. ჭიჭინაძის

          ხელნაწერი (#4572), რომელიც პირველად ეროვნული ბიბლიოთეკის

                                                        გაზეთ ,, ქართულ წიგნში” დაიბეჭდა ( 2000 წ.#2).

 

ქართული მწიგნობრობის მოამაგე ივანე კერესელიძე

ქართველი ერის ღირსეული მამულიშვილი ივანე კერესელიძე 50-იანი წლების საზოგადოებრივ-ლიტერატურული მოძრაობის უშუალო გამგრძელებელი და ქართული კულტურის ღირსეული მოამაგე იყო.  გიორგი ერისთავის შემდეგ ის სათავეში ჩაუდგა ქართულ თეატრსა და ჟურნალ „ცისკარს“.

kereselidze თვალსაჩინო პუბლიცისტი და მწერალი ივანე კერესელიძე მრავალმხრივ საქმიანობას ეწეოდა: წერდა ლექსებს, მოთხრობებს, პიესებს, კრიტიკულ-პუბლიცისტურ წერილებს, გამოკვლევებს, თარგმნიდა მეცნიერულ და მხატვრულ თხზულებებს. ქართული თეატრის აღორძინების პირველ წლებში იგი სცენაზე გამოდიოდა სხვადასხვა როლში და სათავეში ედგა მრავალ საზოგადოებრივ-საქველმოქმედო წამოწყებას. გიორგი ერისთავის შემდეგ იგი სათავეში ჩაუდგა ქართულ თეატრსა და ჟურნალს “ეროვნული კულტურის ორივე დედაბოძს”. მან ჩამოაყალიბა ქართული დაწყებითი სკოლის დაარსების პროგრამა. ეს იყო დედა-ენისათვის ბრძოლის დასაწყისი, რომელიც 70-80-იან წლებში გაჩაღდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი ღვაწლი ქართული წიგნისა და ჟურნალ-გაზეთების გამოცემის საქმეში; რითაც ფასდაუდებელი სამსახური გაუწია ქართული ბეჭდვითი სიტყვის დამკვიდრებასა და გავრცელებას.

ივანე კერესელიძე  დაიბადა 1827 წლის 10 ნოემბერს თბილისში, იმერელი აზნაურის ოჯახში. მამის გარდაცვალების დროს ივანე ერთი წლის გახლდათ. უმწეო მდგომარეობაში ჩავარდნილ დაობლებულ ოჯახს დახმარების ხელი თეკლე ბატონიშვილმა გაუმართა. მისმა მფარველობამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ივანეს აღზრდა-ჩამოყალიბებაში. 1850 წელს ივანემ წარმატებით დაასრულა გიმნაზია, მაგრამ აზნაურობის საბუთის არარარსებობის გამო ატესტატი ვერ მიიღო, თუმცა როგორც წარჩინებული აბიტურიენტი, დროებით გიმნაზიაშივე დატოვეს ზედამხედველად და ქართული ენის მასწავლებლად. დიდი წვალებით მოეწყო თბილისის საგუბერნიო სამმართველოში კანცელარიის დაბალ მოხელედ, მაგრამ საბუთების უქონლობის გამო, აქედანაც გაანთავისუფლეს. უატესტატოდ და უსამსახუროდ დარჩენილი, ყოველმხრივ შევიწროებული ივანე იძულებული გახდა გამოთხოვებოდა მის საყვარელ თეატრსა და მეგობართა წრეს და 1851 წელს, სამოღვაწეოდ ზუგდიდში გადასულიყო, სადაც ალექსანდრე და ვახტანგ ორბელიანების რეკომენდაციით სამეგრელოს მთავარმა დავით დადიანმა და მისმა მეუღლემ ეკატერინე ჭავჭავაძემ მიიწვიეს შვილების აღმზრდელად. დადიანების ოჯახში ივანემ დიდი სიყვარული და პატივისცემა დაიმსახურა. იქ გატარებულმა წლებმა, მათი მდიდარი ბიბლიოთეკის გაცნობამ, ოჯახის ქართველ და უცხოელ მეგობრებთან ურთიერთობამ, დიდი როლი შეასრულა ივანეს საზოგადოებრივ–კულტურული ინტერესების ჩამოყალიბებაში. კერესელიძისა და ჭავჭავაძის ასულების მეგობრულ დამოკიდებულებაზე მეტყველებს ივანეს პორტრეტი, რომელიც დებს ერთად დაუხატავთ ზუგდიდში.

დადიანებისაგან უხვად დასაჩუქრებულმა ივანემ თბილისში დაბრუნების შემდეგ მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება ეროვნული კულტურის განვითარებას მოახმარა. უმდიდრესი ტრადიციების მქონე მშობლიურ ქალაქში ივანეს ფეოდალური საქართველოს დროინდელი მწიგნობრული კულტურის კვალიც აღარ დახვდა. 1832 წლის შეთქმულების მარცხის შემდეგ, სოლომონ დოდაშვილის ციმბირში გადასახლებით, მისი გაზეთისა და სტამბის დახურვით, საქართველოში საფრთხე დაემუქრა ეროვნული სტამბისა და ქართული ბეჭდვითი სიტყვის არსებობას. მხოლოდ ორი ათეული წლის შემდეგ, 1852 წელს მოახერხა გიორგი ერისთავმა თბილისში პატარა, ქართული სტამბის გახსნა, სადაც ჟურნალ “ცისკარს” გამოსცემდა. სამწუხაროდ, ჟურნალი მალე დაიხურა და სტამბაც დაიკეტა. ივანე კერესელიძეს კარგად ესმოდა, რომ ამ ვითარებაში ქართული ენა, წიგნი და მწიგნობრობა პოლიტიკური ბრძოლის მთავარი იარაღი, ეროვნული მთლიანობის, უკეთესი მომავლისათვის ბრძოლის საუკეთესო საშუალება იყო. ამიტომ ჩაუდგა ის სათავეში საგამომცემლო საქმიანობას. 1852 წელს “ყრმათა მეგობარი” გამოსცა, რომელიც რუსული წიგნის ქართულ თარგმანს წარმოადგენდა, ეს წიგნი 1853 წელს კვლავ გამოსცა. 1856 წელს მან გამოსცა პატარა სახელმძღვანელო სახელწოდებით: “ანბანი ახალმოსწავლეთა ყრმათათვის”, რომელიც საკმარის სამსახურს უწევდა წერა-კითხვის შესწავლის მსურველთ. ეს წიგნი ზედიზედ სამჯერ გამოიცა და კარგად შეასრულა მასზე დაკისრებული როლი მშობლიური ენის შესწავლისა და განმტკიცების საქმეში. ამის შემდეგ გამოვიდა: 1859 წელს “ლექსთა კრების” I წიგნი; 1878 წელს “ლექსების” II წიგნი; 1860 წელს “ჯიბით სატარებელი კალენდარი”. წიგნების ნაწილს იგი უსასყიდლოდ არიგებდა ხალხში. ხშირად წიგნებს წერა-კითხვის უცოდინარი ხალხიც ეტანებოდა და სწორედ ამიტომ გამომცემელი წიგნებს ანბანსაც ურთავდა, რომელიც  სახელმძღვანელოს მოვალეობას ასრულებდა.

tsiskari

მიუხედავად მძიმე პოლიტიკური და ეკონომიკური პირობებისა, ივანე კერესელიძემ მტკიცედ გადაწყვიტა 1854 წელს დახურული გიორგი ერისთავის “ცისკრის” აღდგენა-განახლება. მან თავისი მიზნები ალექსანდრე ორბელიანს გაანდო, რომელმაც დიდი დახმარება და თანადგომა გაუწია. ჟურნალის გამოცემის უფლება გიორგი ერისთავისაგან ივანემ მიიღო 1854 წლიდან, მაგრამ მისი განახლება მხოლოდ 1857 წლის იანვრიდან მოახერხა. ეს ჟურნალი 1863 წლამდე ქართულ ენაზე ნაბეჭდი ერთ-ერთი პერიოდული გამოცემა იყო, რომელმაც მთელი ქართველი ინტელიგენციის ყურადღება მიიქცია. ილიას სიტყვებით რომ ვთქვათ, “ცისკარმა” აკვნობა გაუწია ყმაწვილ მწერლებს”.

საგამომცემლო საქმიანობის უმთავრეს სირთულეს სტამბის უქონლობა წარმოადგენდა. ივანემ დიდი ვაი–ვაგლახით მოახერხა გიორგი ერისთავთსაგან “ცისკრის” სტამბის შესყიდვა და 1859 წელს საკუთარი სახლში განათავსა, ივანე მაშინ ალექსანდრეს ქუჩაზე, ამჟამად ნინოშვილის 13 ნომერში ცხოვრობდა. სტამბაში ივანე უმთავრესად თვითონ მუშაობდა, დროდადრო სტამბის მუშებიც ჰყავდა. უსახსრობის გამო, ხშირად მათთვის ხელფასის მიცემას  ვერ ახერხებდა და სოფელ-სოფელ შეგროვილ სურსათს უნაწილებდა. მუშები სტამბას ტოვებდნენ და ივანეღა იყო “ასოთამწყობი, მბეჭდავი, კორექტორი, ამკინძავიცა და  ყველა სახის სამუშაოს შემსრულებელი. ამ დროს მისი დამხმარე და შემწე მისი მეუღლე იყო.

თეატრში მუშაობისას ივანეს თავდავიწყებით შეუყვარდა სახელგანთქმული მომღერალი და მოცეკვავე ნინო უზნაძე. 1857 წელს ისინი დაქორწილდნენ. ივანესა და ნინოს სამი შვილი ჰყავდათ: ელენე (ლიზა), სოფიო და გიორგი. მათი ოჯახი თბილისის ლიტერატურულ-კულტურული ცხოვრების ცენტრად გადაიქცა, სადაც თავს იყრიდნენ ქართული ლიტერატურისა და კულტერის მოღვაწენი. 1859 წელს ქართველი საზოგადოება აქ შეხვდა გამოჩენილ ფრანგ მწერალს, ალექსანდრე დიუმას, რომელმაც გულთბილი სტრიქონები მიუძღვნა გულუხვ მასპინძელსა და მის ლიტერატურულ სალონს.  თანამემამულეებს ივანე გულწრფელად უმხელდა სტამბის გასაჭირს, უცხოელებთან კი ამაყად ეჭირა თავი: ასე მცირე ხელისმომწერთა იმედით ჟურნალს როგორ გამოსცემო, გაოცებულა ალექსანდრე დიუმა, ივანეს კი უთქვამს  “600 ხელისმომწერი მყავსო”, სინამდვილეში კი მხოლოდ 60 ხელისმომწერი ჰყავდა, რის შესახებაც იგი სევდიანი ირონიით იხსენებდა: “ბევრი არ მომიტყვილებია… მხოლოდ ერთი ნოლი მივუმატეო”.

ასეთი ვაი-ვაგლახით დაარსებულ “ცისკარს” შემდეგ წელსაც დიდი გაჭირვება დაატყდა თავს. 1861 წელს უსახსრობის გამო ჟურნალი კვლავ დახურვის საფრთხის წინაშე დადგა. მთავრობისაგან შემწეობის მოსაპოვებლად ივანემ განიზრახა, “ცისკართან” ერთად გამოეცა “გუთნის-დედა” და ამ გზით მიღებული თანხა ორივე რედაქციისათვის გამოეყენებინა. ასე დაარსდა “გუთნის-დედა” – პირველი სასოფლო-აგრონომიული ხასიათის ორგანო, რომელიც 1861-1876 წლებში გამოდიოდა.

ხელისმომწერთა მოსაპოვებლად და დარჩენილი ვალების დასაფარავად ივანე სოფელ-სოფელ დადიოდა: ხან ფეხით, ხან ცხენით, ხან ურმით. ხელმომწერთაგან აგროვებდა ხორბალს, ღვინოს, სიმინდს, ჩამოჰქონდა თბილისში, თვითონ ჰყიდდა ბაზარში და ასე ანაღდებდა თანხას. ხშირად ხელისმომწერნი ფასის ანაზღაურებას ვერ ახერხებდნენ, თანხის ნახევარი აუკრეფავი რჩებოდა და რედაქტორს თვითონ უხდებოდა ხარჯების დაფარვა. ასეთ პირობებში უხდებოდა მუშაობა რედაქტორს, მაგრამ გულს მაინც არ იტეხდა, რადგან მისი რწმენით, ქართველი ხალხისთვის აუცილებელი იყო სასოფლო-სამეურნეო განათლების მიღება და მიწათმოქმედების აღორძინება. გაზეთის თვითოეული ნომრის გამოცემა აუტანელ წამებად გადაექცა, მეგობრების დახმარება ვეღარ წვდებოდა გაზრდილ ვალებს. “გუთნის-დედის” გამოცემის ხარჯების გამო, იგი იძულებული გახდა მუქთად გაეყიდა მამულები თბილისსა და ბოგვში. მაგრამ, მაინც ვერა გააწყო რა. 1870 წლის მარტში, ივანე იძულებული გახდა სტამბა იჯარით მარტირუზიანცისათვის გადაეცა. ამან უფრო გაართულა ჟურნალის გამოცემა. 1873 წელს მარტში  ივანემ ვალის გასტუმრება მოახერხა და სტამბა კვლავ დაიბრუნა და ბეჭდვა განაახლა. გამომცემლის სიხარული ხანმოკლე აღმოჩნდა, სრულიად უსახსროდ დარჩენილმა ივანემ სტამბა ვეღარ შეინარჩუნა და იმავე წლის ბოლოს, თავის ყოფილ მოსწავლეს დ ექვთიმე ხელაძეს მიჰყიდა, იმ პირობით, რომ სტამბის ფასში მისთვის “ცისკარი” უნდა დაებეჭდა. ექვთიმემ სტამბა ბებუთოვის სახლში განათავსა ხანის, ამჟამად გ. ტაბიძის ქუჩაზე. ვალებში ჩაფლულმა ივანემ, სტამბის გამოსყიდვა ვეღარ შეძლო და სულ მალე მას ჟურნალიც მიჰყვა. უსახსრობას ავადმყოფობაც დაემატა და 1875 წლის 5 ივნისს, ივანემ კავკასიის საცენზურო კომიტეტში, განცხადება შეიტანა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო “ცისკრის” გამოცემის დროებითი შეწყვეტის შესახებ. მისი თხოვნა დააკმაყოფილეს. ამრიგად, 18 წლის არსებობის შემდეგ – 1875 წლის მეორე ნახევრიდან, “ცისკარი” დაიხურა და რედაქტორ-გამომცემელს აურაცხელი ვალები დაუტოვა. სიკვდილის უკანასკნელ წელს იგი ჟურნალის განახლებას შეეცადა, მაგრამ ამაოდ. კავკასიის საცენზურო კომიტეტმა და ბეჭდვითი საქმის სამმართველომ 1892 წლის 7 დეკემბერს მისი თხოვნა არ დააკმაყოფილა.

ამ ვალებში ჯერ კერესელიძის სახლი, შემდეგ ავეჯი წვრილ-წვრილად გაიყიდა და ოჯახი ქუჩაში დარჩა. ხუთი თვის უბინაობით გატანჯულმა ივანემ დიდი წვალებით იშოვა ავჭალაში ორი პატარა ოთახი, თვეში 15 მანეთად. მძიმე შრომამ  და მოუსვენარმა ცხოვრებამ მწერლის მეუღლეც დააუძლურა, 1878 წლის თებერვალს 36 წლის ასაკში გარდაიცვალა ნინო. ივანემ მეორედ იქორწინა გიორგი ამილახვრის ასულ ანასტასიაზე, რომელმაც ობლები გაუზარდა და საკმაო მზითვიც შეუტანა ოჯახში. ყოველივე ამის მიუხედავად, ივანე მაინც ჟურნალის აღდგენაზე ოცნებობდა და, მოითქვა თუ არა ოდნავ სული, 1887 წელს სასოფლო-სამეურნეო გაზეთი “ცისკარი” დააარსა, მაგრამ ცენზურისაგან ათვალისწუნებისა და უსახსრობის გამო, ახალი ვალები დაატყდა თავს და მწერალი ულუკმაპუროდ დარჩა. სიცოცხლის უკანასკნელ წელს მან კიდევ ერთხელ სცადა “ცისკრის” აღდგენა, მაგრამ ამაოდ.

  ავადმყოფი, გაღატაკებული, მაგრამ სულით მტკიცე  ადამიანის დაუვიწყარი პორტრეტი შემოგვინახა აკაკი წერეთელმა თავის “ორ შეხვედრაში”: “…სუფრაზე ნელ-ნელა გამხიარულდა ივანე – წერდა აკაკი – დაავიწყდა დარდები, ჩამოაგდო საუბარი საზოგადო საქმეებზე და სრულიად შეიცვალა. ძველად ბერძნებს სწამდათ; რომ ხანდახან განგებ ჩამოდიან ღმერთები და მათ რჩეულ კაცებს შვენებას უმატებენო. სწორედ მართალია, როცა კაცი მაღალი, ღვთიური რამეთი არის გატაცებული, მაშინ მისი შინაგანი ძლიერება გარეგანათაც იხატება და მშვენებაც ემატება…”

  1892 წლის 19 დეკემბერს ივანე ფულის საშოვნელად გამოვიდა  სახლიდან. ძლიერ ყინვაში საბედისწეროდ გაცივდა და 21 დეკემბერს, ღამის 2 საათზე გარდაიცვალა ავლაბრის ერთ მიყრუებულ ქუჩაზე, ნაქირავებ ბინაში, რომელიც გაღატაკებულ თავშესაფარს უფრო წააგავდა ივანე კერესელიძემ დაგვიტოვა მდიდარი ლიტერატურული მემკვიდრეობა: მრავალი ლექსი, მოთხრობა, პიესა და პუბლიცისტურ და კრიტიკული წერილი. ივანე საქართველოს თავისუფლებისათვის მებრძოლი შემოქმედი იყო და ღრმად სწამდა პოეტური სიტყვის ძალა, რომლის ძირითად დანიშნულებად ხალხისა და სამშობლოს სამსახური მიაჩნდა. პუბლიცისტურ წერილებსა და ლექსებში იგი ახალგაზრდობას უნერგავდა ეროვნული სიამაყისა და მშობლიური ქვეყნის ერთგულებას. მართალი გულიდან ამოხეთქილმა პოეტურმა სიტყვამ გზა გაიკვლია ხალხში და მისი ლექსები “ქართული სიმღერა”, “სიმღერა”, “ჩემო თვალის სინათლევ” პოპულარულ სიმღერებად იქცნენ.

ივანე კერესელიძის ცხოვრება ქართული მწიგნობრობის სიყვარულსა და თავდადებაში გაილია. 1889 წელს ნიკო ნიკოლაძე წერდა: “პირდაპირ განსაცვიფრებელია მასშტაბი იმ შრომისა, რომელიც 1857–1887 წლებში ი. კერესელიძემ მოახმარა ქართულ ჟურნალისტიკასა და ლიტერატურას”. მისი ცხოვრების საზრისი ქართული ბეჭდვითი სიტყვის მსახურება იყო და ამიტომაც წერდა მასზე ზაქარია ჭიჭინაძე: “ჩვენი ჟურნალ-გაზეთების გამოცემის დაწყების მამად იგი ითვლება, და ამ ჯილდოს მას ვერავინ წაართმევს”.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

ნინო ხვედელიძე. ივანე კერესელიძე ქართული მწიგნობრობის მოამაგე   // საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის შრომები.- II (6II). – 2006. – გვ. 22–45.

ამბავი ბლოგური ცხოვრებიდან და კიტრიდან მზის სხივების მიღებისა

მიყვარს ლაპუტელები,  მერე რა რომ არ ვიცი უყვართ თუ არა მათ ლიტერატურა… ჩემთვის მთავარი და უმთავრესიც ხომ  მათი მათემატიკისა და (ვცრუობ) მუსიკის  სიყვარულია. მოგეხენებათ, სიყვარული ორხმრივიც არსებობს და ცალმხრივიც და რაც მართალი, მართალია ჩემი სიყვარული (აშკარად) ცალმხრივია.

განათლებით ეკონომისტ–მათემატიკოსს მათემატიკა ახლა ისე მახსოვს , როგორც გაფანტულ მეცნიერებათა მაგისტრს ასტრონომია და ნავიგაცია. რიგითი ლაპუტელიც კი არ მთვლის ადამიანად   მათემეტიკაში ჩემი ამგვარი განსწავლობის გამო და მაინც ლაპუტელები, ბლოგერებივით სულ სხვა ხალხია.

ზემოთ, ლაპუტელების  ლიტერატურის სიყვარულზე  კი ვერაფერი გითხარით, მაგრამ  ლაპუტელებს  ბლოგერები და ბლოგები საკუთარ თავებზე უფრო  რომ უყვართ  უდაო და აშკარად დასაჯერებელი.  ეს  ისევე დადaსატურებულია, როგორც  ლაპუტიაში მეცნიერებათა აკადემიის არსებობა.

ხომ წარმომიდგენიათ  რა ბლოგებს ქმნიან იქაური მრავალჭირნახული მეცნიერები და პოსტების მეშვეობით რა გატაცებით საუბრებენ კიტრიდან მზის სხივებისა და ყინულიდან თოფისწამლის მიღების პერსპექტივებსა და უძილოდ გათენებულ ღამეებზე.

ბლოგებური მარგალიტების კითხვით მეც მრავალი ღამე გამითენებია, აქ ამ უკიდეგანო (პირველ წერილში უნაპიროდ მოვიხსენიე) ინტერნეტ სივრცეში, რომელსაც არც თუ იშვიათად  გლუბდაბდრობს ვუწოდებ ალექსანდრე მაკედონელს, ჰანიბალს, ჰომეროსსა და არისტოტელეს სულებს ისე ესაუბრებიან , როგორც მაგალითად ბრუტუსს… და შეთქმულებასაც ისევე უწყობენ მრავალნაცად კაპიტნებს, როგორც ლემეულ გულივერს… და რჩება ერთ დროს ნაცადი ლენინელი უცნობი ქვეყნის ნაპირზე და იწყება ძებნა იაჰუ ქომიმდან თუ რუდან, თუმცა არა გე–დან.

 ახალი ნისლა რაშებისა და ნიშა ხარების გვერდით,  არის ჩვენთან  ორპალატიანი ბლოგური სისტემა მსგავსად  ლაპუტიისა და გლუბდაბდრობისა, ლაგნაგისა და ჰუიჰნჰნმების სამეფოისი. და რჩება ყოველი ჩვენთაგანი მპოსტავი თუ წამკითხველი მიწიერი სამოთხის გარეშე და ვბრუნდებით მშობლიურ ნოთინგამსირში, რათა ვეზიაროთ ”სიბრძნეს ბალაჰვარისა”  საკუთარ ბლოგესა და პოსტებში.  და არასოდეს წავიკითხავდით ”კანდიდს” ანუ იმას რაც რომ არ უკავშირდება ოპტიმიზმს და არასოდეს ექნება მნიშვნელობა კათოლიკე ხარ თუ მართმადიდებელი პოსტვისას.

ანონიმიურობა ვერაფრით შველის აკრძალვასა და აუტოდაფეს და იყიდება კიტრი სამასგადაცილებული ლაიქითა და  პანგლოსის ოპტიმისტური ფილოსოფიის ეჭვქვეშ დაყენებითა და გაყიდვამდე წყალში ამოვლებით.

მზე კი წუხანდელივით აცხუნებს, ჯერ კიდევ არ დასცემია დედამიწას და  პორტუგალიურ ავეჯსა და კაფელს კაცი, დღეს თბილიშიც იყიდი და ბუენოს–აირესშიც. ელდორადოს ამბავი კი მხოლოდ დიდი ბლეფია, ჩელენტანოსა და …კი არ დამავიწყდა, არ მახსოვს მონაწილეობით.

ბლოგის ვოლების, ჩვენებურად კედლების ყურებზე,  ციმ–ციმ სიარულსა და შუქ–ჩრდილებზე  მომავალ პოსტებში გაგესაუბრებით.

გმადლობთ, ყურადღებისათვის!

ავტორი: გიორგი კილაძე

ეროვნულ ბიბლიოთეკაში დამოუკიდებლობის დარბაზი გაიხსნა

25 მაისს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის მეორე კორპუსში დამოუკიდებლობის დარბაზი გაიხსნა. დარბაზის გახსნა საქართველოს დამოუკიდებელი რესპუბლიკის გამოცხადებიდან ასი წლის იუბილეს მიეძღვნა. ღონისძიება გახსნეს საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარემ ირაკლი კობახიძემ, მოლდოვის პარლამენტის თავმჯდომარემ ანდრიან კანდუმ, ეროვნული ბიბლიოთეკის გენერალურმა დირექტორმა გიორგი კეკელიძემ.

ეროვნული ბიბლიოთეკის დამოუკიდებლობის დარბაზი სრულად აღადგენს 1918-1921 წლებში განვითარებულ მოვლენებს. ეპოქას აცოცხლებს ეროვნული ბიბლიოთეკის ფონდებში დაცული უნიკალური მასალა: ქართული ლეგიონის თამარ მეფის სამახსოვრო ნიშანი და სიგელი (ორიგინალები); საქართველოს 1918-1921 წლების კონსტიტუციის (ის 1921 წლის 21 თებერვალს ბათუმში გამოიცა) გამოცემის ერთადერთი ეგზემპლარი; საქართველოს დამფუძნებელი კრების მიერ მიღებული კანონები; საერთაშორისო ურთიერთობების ამსახველი დოკუმენტები; ქართული სიმბოლიკის (ჰიმნის ტექსტი, გერბი) ორიგინალები; დამოუკიდებლობის აქტის სამუშაო ვერსიები; 1919 წლის 12 მარტს დამფუძნებელი კრების მიერ ხელახლა დამტკიცებული დამოუკიდებლობის აქტის ორიგინალი; 1918-1921 წლების საქართველოს მოქალაქის პასპორტი; დამფუძნებელ კრებაზე დასასწრები ბარათი; საქართველოს პარლამენტის წევრის მოწმობა; 1903, 1918, 1919, 1921 წლებში გამოცემული საქართველოს რუკები, ხელნაწერები და საარქივო მასალები. ასევე გამოფენილია 1918-1921 წლების კულტურული ცხოვრების ამსახველი პანორამა.

დარბაზში წარმოდგენილია საბჭოთა ეპოქის ამსახველი ფოტომასალაც (კინოს, თეატრის, მუსიკის, სპორტული მოვლენების ამსახველი ფოტოები). ექსპოზიცია დარბაზში დამონტაჟებულ სიმბოლურ წითელ გვირაბზეა განთავსებული.

ასევე წარმოდგენილია 9 აპრილის მოვლენების ამსახველი ფოტოები.

ამდენად, ეროვნული ბიბლიოთეკის დამოუკიდებლობის დარბაზი დამთვალიერებელს პირველი რესპუბლიკის გამოცხადებიდან (1918-1921) მის აღდგენამდე (1990-იან წლებამდე) პერიოდის შესახებ სრულ შთაბეჭდილებას შეუქმნის. ექსპოზიცია მუდმივმოქმედია და მისი ნახვის შესაძლებლობა მიეცემა ნებისმიერ მსურველს უფასოდ.

ამ სივრცეში განთავსდება ასევე ეროვნული ბიბლიოთეკის ცენტრალური საკატალოგო.

დავითნი

26231064_1263043587129440_1076987039707515403_nპირველნაბეჭდი ქართული „დავითნი“ გამოიცა მოსკოვის სინოდის სტამბაში 1705 წელს. შეიცავს 286 გვერდს. გამოყენებულია საეკლესიოა – ნუსხა–ხუცური შრიფტი.
იმერეთის მეფე არჩილ II მე–17 საუკუნის ბოლოს გადაიხვეწა რუსეთში და მოსკოვთან ახლოს მდებარე დაბა ვსესვიატსკოეში საფუძველი ჩაუყარა ქართულ ახალშენს. მან პეტრე პირველისაგან ქართული საეკლესიო წიგნების ბეჭდვის ნებართვა გამოითხოვა. არჩილ მეფემ და მისმა ვაჟმა, ალექსანდრე ბატონიშვილმა ბევრი იღვაწეს ამ მიზნის განსახორციელებლად. წიგნების გამოცემას ალექსანდრე ვერ მოესწრო, ტყვეობიდან დაბრუნებული გზაში გარდაიცვალა. არჩილმა კი მხოლოდ „დავითნის“ გამოცემა მოახერხა და ისიც, პეტრე პირველის დაფინანსებით. ხუცური შრიფტი ეფრემს ჩამოუსხამს. ორ ქართველ ოსტატს 600 ცალი წიგნი დაუბეჭდავს ორ რუს კოლეგასთან ერთად.

 

წიგნის მუზეუმი /იშვიათ გამოცემათა განყოფილება / წიგნმცოდნეობის კაბინეტი

ეროვნული ბიბლიოთეკის მიერ გამოცემული წიგნი ქართული გალობის შესახებ

12047259_10153694394409470_282722316_nქართულ საეკლესიო გალობას მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გააჩნია. გალობის ტრადიციების გადარჩენისათვის XIX-XX საუკუნეებში არაერთმა მოღვაწემ გასწია დიდი შრომა. პერიოდულ გამოცემაში 1860-იანი წლებიდან არაერთი სტატია და წერილი ეძღვნებოდა ქართულ გალობას. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საბიბლიოთეკო მომსახურებისა და ინფორმაციის დეპარტამენტის სანოტო და აუდიო ვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილებაში 2010 წელს გაჩნდა სურვილი ქართული გალობის ამ პერიოდის ამსახველი მასალის ერთად თავმოყრის და კრებულად გამოცემისა.

წიგნის გამოცემისათვის მოსამზადებელ სამუშაოებს რამდენიმე წელი დასჭირდა.  2015 წლის ივნისში ეროვნული ბიბლიოთეკის ეგიდით გამოიცა ქართულ პერიოდულ გამოცემებში არსებული სტატიების, წერილების, ამონარიდების და განცხადებების კრებული „ქართული გალობის ქრონიკა 1861-1921 წლების ქართულ პერიოდიკაში“.

წიგნი ასახავს ქართული გალობის მდგომარეობას ქვეყნის გასაბჭოებამდე. 1921 წლიდან კი გალობის შესახებ სტატიები თითქმის არ გვხვდება. გამონაკლისის სახით 1921  წლის შემდეგაც დაიბეჭდა რამდენიმე სტატია, მაგრამ იმის გამო, რომ ზოგადად ეკლესია და მასთან ერთად გალობაც და მგალობლებიც რეპრესიის ობიექტად იქცნენ, მაშინდელ პრესას, ბოლშევიკური ცენზურის გამო, ამ თემაზე თითქმის სრული დუმილი უწევდა.

შესაბამისად, ეს გამოცემა 1861–1921 წლების ქრონოლოგიური პერიოდით შემოიფარგლება.

ქართული გალობის, როგორც ეროვნული ფენომენის შენარჩუნების საკითხი, ყოველთვის 12032332_10153694394074470_1483060628_nმნიშვნელოვანი იყო. XIX საუკუნეში, ეგზარქოსობის პერიოდში, როდესაც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია ანტიკანონიკური აქტით გაუქმდა, სამგალობლო სკოლების რიცხვი საგრძნობლად შემცირდა და სასულიერო მუსიკის ძირძველ ტრადიციებს აღმოფხვრის საშიშროება დაემუქრა. დგება პერიოდი, როდესაც რუსეთის იმპერიის ბიუროკრატიული აპარატის მიერ იდევნება ყოველივე, რაც ეროვნული ნიშან-თვისების მატარებელია. მათ შორის,  ძველი ტრადიციული გალობა; გაუქმდა სამღვდელმთავრო გუნდები, სასულიერო სემინარიასა და სასწავლებლებში აიკრძალა ქართული გალობის სწავლება. თბილისის სასულიერო სემინარიაში რექტორმა მოსწავლეებს ურჩია, სლავური პარტიტურის ნოტების ქვეშ ქართული სიტყვები მიეწერათ და ისე ეგალობათ, ხოლო ქართული გალობა, როგორც „არაჰარმონიული“ – დაევიწყებინათ. ქართული გალობის გადარჩენას და შენარჩუნებას ცალკეული ქართველი სასულიერო პირები და მომღერალ–მგალობლები ცდილობდნენ. ზეპირგადმოცემის თავისებურების და სირთულიდან გამომდინარე, ქართული გალობის შენარჩუნებას საფრთხე ემუქრებოდა.

ამ დროს, ზოგიერთი ქართველი სასულიერო და საერო პირების დიდი ძალისხმევით შესაძლებელი გახდა ერის კულტურულ წარსულთან უწყვეტი მემკვიდრეობითი კავშირის შენარჩუნება – ქართული საეკლესიო საგალობლების ნოტებზე ჩაწერა და ამ სახით გადარჩენა. „ქართული გალობის აღმდგენელი კომიტეტი“, რომელიც 1860 წელს თბილისში შეიქმნა, საეკლესიო საგალობლების ნოტებზე გადაღებას ისახავდა მიზნად. იმავე პერიოდში პრესაში აღნიშნულ საკითხს არაერთი სტატია მიეძღვნა. კომიტეტში წლების მანძილზე გადაუწყვეტელად რჩებოდა ის საკითხი, თუ პირველ რიგში რომელი კუთხის საგალობლები უნდა დაეფიქსირებინათ – იმერულ-გურული თუ ქართლ-კახური. ამ საკითხზე დავამ დიდხანს გასტანა.  პრობლემა ქართველ მღვდელმთავართა მხარდაჭერამ გადაწყვიტა: ყოვლადსამღვდელო ალექსანდრემ (ოქროპირიძე) განაცხადა იმის თაობაზე, რომ იგი საკუთარი ხარჯით  და მღვდლების – პოლიევქტოს და ვასილ კარბელაშვილების თანადგომით უზრუნველყოფდა ქართლ-კახური კილოს საგალობლების ნოტებზე გადატანას.  ხოლო, რაც შეეხება იმერულ-გურული კილოს საგალობლებს, მათზე ზრუნვა იმერეთის ეპისკოპოსმა გაბრიელმა აიღო საკუთარ თავზე.

გალობის აღმადგინებელი კომიტეტი ექვსი წევრისგან შედგებოდა.  პირველი სხდომა 1885 წლის 30 იანვარს ჩატარდა. მცირე ხნით ადრე, ჟურნალი „მწყემსის“ რედაქტორმა დავით ღამბაშიძემ თბილისში ინახულა ცნობილი საოპერო მომღერალი და კომპოზიტორი12042151_10153694394064470_698621542_n ფილიმონ ქორიძე, რომელსაც ევროპაში მიღებული ჰქონდა ბრწყინვალე მუსიკალური განათლება და ქართული საგალობლების ნოტებზე გადატანის საკითხისადმი იმერეთის ეპისკოპოს გაბრიელის დაი ნტერესება შეატყობინა. ამ საქმის თავადაც დიდად მოსურნე ფილიმონმა წერილით მიმართა ეპისკოპოსს და ქუთაისში ჩასვლისა და იქ საქმიანობის ნებართვა ითხოვა. წერილმა გაბრიელ ეპისკოპოსი დიდად გაახარა და მაშინვე მისწერა ფილიმონს: „დიდად მოხარული ვიქნები, პირიქით, იმ დროისთვის, ბევრ გამოჩენილ პირსაც დავისწრებო“.

წმიდა გაბრიელ ეპისკოპოსის უდიდესი დამსახურებაა ამ საშვილიშვილო საქმის მტკიცე საფუძველზე დამყარება. ქართული გალობის შენარჩუნების საკითხში ფასდაუდებელი წვლილი მიუძღვით ფილიმონ ქორიძეს, დეკანოზ რაჟდენ ხუნდაძეს, ექვთიმე კერესელიძეს, მაქსიმე შარაძეს.

ეროვნული ბიბლიოთეკის ახალგამოცემულ წიგნში თავმოყრილია გალობასთან დაკავშირებული სტატიები ქართული პერიოდიკის ისეთი ადრეული გამოცემებიდან, როგორებიცაა:  გაზეთები – „ივერია“, „დროება“, „ცნობის ფურცელი“, „შრომა“, „თეატრი“, ჟურნალები – „ცისკარი“, „მწყემსი“, „თეატრი და ცხოვრება“. აღსანიშნავია, რომ გალობის შესახებ სტატიები იმავე პერიოდის სხვა არაერთ ჟურნალ-გაზეთშიც იბეჭდებოდა, რაც, სამწუხაროდ, არ არის ასახული ანალიტიკურ ბიბლიოგრაგიათა ძველ გამოცემებში.  მათი ბიბლიოგრაფიული აღწერილობის მოძიება საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ელექტრონული კატალოგების დახმარებით დღეს უკვე გამარტივებულია, მაგრამ აღნიშნული კატალოგიზაცია ჯერჯერობით შევსების პროცესშია და ამდენად, სრულად ვერც ეს კატალოგები ასახავს როგორც 1905 წლამდე გამოქვეყნებულ, ისე 1906–1921 წლების პერიოდიკაში გალობის შესახებ არსებულ მასალებს. სტატიების გარკვეული  ნაწილის მოძიება ჟურნალ–გაზეთების ფურცელ–ფურცელ შემოწმებითა და დაძებნით გახდა შესაძლებელი.

პირველი სტატია, რომელიც გალობის საკითხს ეძღვნება, დაიბეჭდა 1861 წელს ჟურნალ „ცისკარში“. ეს არის ალექსანდრე ჯამბაკურ–ორბელიანის წერილი „ივერიანელების გალობა, სიმღერა და ღიღინი“. ავტორი საზოგადოებას ასე მიმართავს: „ქართუელებო! აიღევით ყიზილბაშურს ყიყინზედ, იმათ სიმღერების Ãმებზედ Ãელი. რა შეედრება ჩუÀნს მამა–პაპის სიმღერისა Ãმებსა, რომელიცა ჩუÀნი ავდენი ათასობით წლების Ãმოვანებაა“. სწორედ გალობის გადარჩენის დაუოკებელი სურვილი ათქმევინებს ავტორს ამ სიტყვებს.

საინტერესოა თვით მგალობელ–ლოტბართა და ნოტებზე ჩამწერთა მიერ გამოქვეყნებული წერილები. ასეთები იყვნენ: ფილიმონ ქორიძე, ძმები კარბელაშვილები, რაჟდენ ხუნდაძე, ანტონ დუმბაძე, მელქისედეკ ნაკაშიძე, ანდრია ბენაშვილი, ივლიანე წერეთელი, მიხეილ მაჭავარიანი, მიხელ კავსაძე და სხვანი.

ზოგიერთი სტატიის ავტორის ვინაობა უცნობია, რადგან ისინი ჯერ კიდევ გაუხსნელი ფსევდონიმებითა და კრიპტონიმებით არის წარმოდგენილი. ხაზგასასმელია ის გარემოება, რომ  ავტორები თვითონვე წარადგენენ ამა თუ იმ სოფელს, მგალობელს ან მგალობელთა გუნდს, რომელთა შესახებ ინფორმაცია სხვა წყაროდან არ მოიპოვება.

წიგნი 595 დოკუმენტს აერთიანებს. მათ უმეტესობას ავტორი ჰყავს. აღსანიშნავია სტატიები, რომელთა ავტორები ფსევდონიმით ან კრიპტონიმით არის წარმოდგენილი. მაგ: 12042294_10153694394049470_364154373_nპოლიევქტოს კარბელაშვილის ფსევდონიმია  „ცხვილოელი“, ფილიმონ ქორიძის – „კორიჯიო“, პეტრე უმიკაშვილი – „ანჩხატელი“ და სხვ.

წიგნში შენარჩუნებულია ტექსტების იმდროინდელი ენობრივ–სტილისტური თავისებურებები. ჩასწორებულია მხოლოდ ორთოგრაფიული და პუნქტუაციური ნიშნები.

კრებულს დართული აქვს სამი სახის საძიებელი: პერიოდიკის, პირთა და ტოპონიმური. ყოველი საძიებო ობიექტი სტატიის რიგითი ნომრით არის მითითებული.

პერიოდიკაში არსებული გალობასთან დაკავშირებული სტატიების თავმოყრის ინიციატივა ახალი არ არის, თუმცა ეს პუბლიკაცია გალობასთან დაკავშირებული მასალის თავმოყრილი  სახით პირველი გამოცემაა.

მიუხედავად დიდი მოცულობისა, წიგნი სრულად ვერ ასახავს 1861–1921 წლებში გალობასთან დაკავშირებულ პრესაში გამოქვეყნებულ ყველა დოკუმენტს, თუმცა დიდ დახმარებას გაუწევს ქართული გალობის საკითხით დაინტერესებულ პირებს.

 

სანოტო და აუდიოვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილება
სტატიის ავტორიმაგდა სოლოღაშვილი

ტერენტი გრანელის “ახალი ” ძველი ლექსები

32541320_1630310753732845_1648679233007910912_n ტერენტი გრანელის დღემდე უცნობ გამოცემას ეხება ჩემი წერილი, რომელიც გაზეთ „ლიტერატურულ საქართველოს“ ბოლო, მე-18 ნომერში (11 მაისი) დაიბეჭდა. ეს პატარა წიგნაკი, რომელშიც პოეტის სულ სამი ლექსია დაბეჭდილი, ეროვნულ ბიბლიოთეკაში 1971 წლიდან ინახება, მაგრამ, რატომღაც მისი შემოქმედების მკვლევარების ყურადღების მიღმა დარჩა. ალბათ, ვერავინ წარმოიდგინა, რომ დარჩენილი იქნებოდა კიდევ რაიმე უცნობი ფაქტი ტერენტი გრანელის შემოქმედებითი ბიოგრაფიიდან. ამ წიგნაკს თავფურცელი არ ჰქონდა, ლექსების ბოლოს კი დაბეჭდილი იყო ავტორის ვინაობა და თარიღი – ტ. წალენჯიხელი. ქ. ტფილისი. 1919 წ. თავდაპირველად მეგონა, რომ ეს იყო პოეტის რომელიმე ცნობილი კრებულის ფრაგმენტი. თუმცა, ძიებამ იმ დასკვნამდე მიმიყვანა, რომ ხელთ მქონდა ტერენტი გრანელის სრულიად უცნობი გამოცემა, სრულიად უცნობი ლექსებით, რომლებიც დღემდე გამოცემულ არც ერთ კრებულსა და ჟურნალ-გაზეთში არ დაბეჭდილა.
დღეს მინდა წარმოგიდგინოთ ტერენტი გრანელის ეს უცნობი ლექსები: „ტიციან ტაბიძეს“, „Pigment“ და „შავი სარკეში (ძღვნად თ. ჩიქოვანს)

ავტორი: მაია მიქაბერიძე

პერიოდული ლიტერატურა არაპერიოდულად

dsc_03311საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში 2012 წლის  სამ მაისს მოეწყო. გამოფენა–საღამო „პოეზიის დღე–2012“ და რამდენიმე მოვლენა გააერთიანა: 7 მაისი „ცისფერყანწელთა“ ორდენის მიერ დადგენილი პოეზიის დღე და 5 მაისი– პრესის დღე. ეს ორი თარიღი ეროვნული ბიბლიოთეკის კიდევ ერთი ახალი პროექტის ფარგლებში განხორციელდა. პროექტი ერთჯერადად გამოსული პერიოდული გამოცემების, პირველ ეტაპზე, გაზეთების კოლექციის შექმნას ემსახურება. რაიმე მოვლენასა თუ  საიუბილეო თარიღთან დაკავშირებით გამოცემული სპეცგამოშვებები საერთო კატალოგშია გაბნეული. ბიბლიოთეკაში მოსულ ან სახლიდან ელექტრონულ კატალოგში შესულ მკითხველს ბევრი დროი და ძალისხმევა დასჭირდება ამა თუ იმ თემაზე ერთჯერადად გამოცემული გაზეთების მოსაძიებლად. თემები კი მართლაც მრავალფეროვანია და შესაბამისად გაზეთებიც მრავლადაა. თუმცა აქვე უნდა ითქვას, რომ მათი ერთი ნაწილი საერთოდ არანაირ ღირებულებას არ წარმოადგენს, მაგრამ ფაქტია და ამის გვერდის ავლაც არ შეიძლება.

ასე რომ ამ კოლექციის შექმნა, ნამდვილად კარგ სამსახურს გაუწევს მაძიებელ და კირკიტა მკითხველს.

რაკი გვსურდა პროექტის იდეის წარდგინება, პოეზიისა და პრესის დღეები გაგვეერთიანებინა( ვინ თქვა ორი კურდღლის მადევარსო..? სამსაც გამოვკარი ხელი) საექსპოზიციო მასალაც ამ პრინციპით შევარჩიეთ.

„ცისფერყანწელთა“ ორდენის მიერ გამოცემულ გაზეთებთან ერთად წარმოდგენილი იყო ლიტერატურისა და ლიტერატორებისადმი მიძღვნილი სპეცგამოშვებები:

1. შოთაობა-1982

იყალთო,შოთა რუსთაველის სახელო ბის სახალხო უნივერსიტეტი

dsc_0327-e1342183922834

2.გალაკტიონი-2010 წელი 17 მარტი – მიძღვნილი გალაკტიონისადმი

3.ნიკოლოზ ბარათაშვილი-1997წელი

4.ტერენტი გრანელი -1924წ. – მისი პოეზიის დღის გამო

დარია ახვლედიანის, თომა ჩიქვანაიას მოგონებები ტერენტი გრანელზე

ივ.გომართელის  სტატია

5. ზვიად გამსახურდია-65 ( საიუბილეო) 2004წ

6.ქართული აზრი – 1955 წელი, ნიუ იორკი

7.ხანუქა-1992

8.შალომ მშვიდობა-1990

8.ტუალეტის ქაღალდი-1995

”ან-ბან-გან-დონი, ანუ რიჟა გამოთქმათა ფეკალური ნუსხა”

ქართული სწორმეტყველების ცენტრალური კომიტეტი

პირველი უცენზურო და ურედაქტორო გაზეთი

9.ლევან გოთუა–90

1982 წელი

10 რუსთაველის დღე

საქართველოს საბჭოთა მწერლების კავშირის გამგეობის ერთდროული გაზეთი

პოეზიის დღე 1967

ვფიქრობ , იდეის წარდგინება შედგა. ჩემი მონათხრობი ბიბლიოგრაფიულ აღწერილობას რომ არ დაემსგავსოს, მოკლედ მოგახსენებთ, რომ სულ წარმოდგენილი იყო 31 ერთჯერადი გამოცემა. რაკი გაზეთის გარეკანი ვერ ასახავს მასში დაბეჭდილ მასალას, ყველზე მნიშვნელოვანი სტატიების  ქსეროასლებიც წარმოვადგინეთ და რამდენიმე ეტაპობრივი გაზეთიც: „კალმითა და ხიშტით“– 1943 წელი, აგვისტო,  “5 მაისი“1927 წელი :

”ზედმეტი ადამიანები ქართულ მწერლობაში”-”ლიტერატურა სადაც არაა რევოლუციონური აზრი, არაა კლასობრივი ბრძოლა, არაა ჩვენი სოციალისტური აღმ,შენებლობა თავისი მიღწევებით და წინააღმდეგობებით, სადაც არაა სიცოცხლე, ახალი ყოფა, ახალი ადამიანები- ჩვენი მტრების ლიტერატურაა”

ვფიქრობ, კომენტარს არ საჭიროებს და მომდევნო წლებში განხორციელებულ რეპრესიებს აშკარად მოიაზრებს. პოეზიასა და მუსიკაზე, სხვა და სხვა თაობის წარმომადგენლების მიერ მოწყობილ პოეზიის დღესასწაულზე მომდევნო ბლოგპოსტში გიამბობთ.

ავტორი: ნინო გედენიძე