სტრეისის მოგზაურობა

რარიტეტის უცხოენოვანი წიგნების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს სამოგზაურო ჟანრის თხზულებები,  რომელთაგანაც ბევრი საოჯახო დინასტიების, ან მოყვარულ ბიბლიოფილთა საკუთრება ყოფილა. ამ ჟანრის წიგნებს დიდი ინტერესით კითხულობდნენ  XVII საუკუნიდან მოყოლებული, – იმ დროიდან, როდესაც საგრძნობლად გაიზარდა საზოგადოების სწრაფვა, მიეღო ინფორმაცია  დედამიწის ჯერ კიდევ  შეუსწავლელი ადგილების, იქ მცხოვრები ხალხის ყოფა–ცხოვრებისა და ზნე–ჩვეულებების შესახებ. მოგზაურობის მიზანი არაერთგვაროვანი იყო: მას ხშირად საფუძვლად ედო ამა თუ იმ სამოგზაურო მარშრუტის შემკვეთთა უფრო ფართო – პოლიტიკური, ეკონომიკური თუ კომერციული ინტერესები; თუმცა, უფრო მნიშვნელოვანია ის, რომ მოგზაურობათა შედეგად მეცნიერთა მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა უდიდესი როლი შეასრულა არა მარტო მსოფლიოს გეოგრაფიისა და ისტორიის შესწავლის, არამედ საბუნებისმეტყველო მეცნიერების სხვადასხვა დარგების განვითარების თვალსაზრისით.  ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცულ იმ ავტორთა წიგნებს (მაგ. შარდენი, ტურნეფორი, კლაპროტი, დიუბუა, დიუმა და სხვ.), რომლებშიც ჩვენი ქვეყნის ისტორიული რეალიებია ასახული, მეტად თუ ნაკლებად უკვე იცნობს ჩვენი საზოგადოება, მაგრამ აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ბიბლიოთეკის ფონდი მდიდარია სამოგზაურო ჟანრის სხვა გამოცემებითაც, რომლებშიც XVII-XVIII საუკუნის მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეა აღწერილი. მათ შორის ზოგიერთი წიგნი განსაკუთრებული ღირსებებით გამოირჩევა და მკითხველზე დაუვიწყარ შთაბეჭდილებას ახდენს. ასეთ გამოცემებს შორისაა იალქნების ჰოლანდიელი ოსტატის იან იანსონ სტრეისის „სამი მოგზაურობის“ ამსახველი ფრანგული გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია ავტორის ჩანახატების საფუძველზე ცნობილ გრავიორთა მიერ შექმნილი ილუსტრაციებით.

სტრეისი, სტრუსი, სტრუისი  ან  შტრაუსი (ჰოლანდ. Strauss) – ასე უწოდებენ ჰოლანდიელ მოგზაურს სხვადასხვა წყაროებში; ავტორის გვარის ფრანგული თარგმანია „სტრუისი“, თუმცა მას ჩვენ მოვიხსენიებთ „სტრეისად“, როგორც მას უწოდებენ რუსი და ქართველი მეცნიერები. იან იანსენ  სტრეისმა 1647–1673 წლებში სამჯერ იმოგზაურა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში. სამშობლოში დაბრუნებული სტრეისის მონაყოლს მსმენელებში იმდენად დიდი დაინტერესება გამოუწვევია, რომ მან გადაწყვიტა გამოეცა წიგნი, სადაც თავისი ხანგრძლივი მოგზაურობის შთაბეჭდილებები დაწვრილებით იქნებოდა მოთხრობილი. მართლაც 1676 წელს ამსტერდამში ჰოლანდიურ ენაზე დაიბეჭდა სტრეისის წიგნის პირველი გამოცემა. ამ დროიდან იწყება თხზულების ახალი სიცოცხლე: მის თარგმანებზე მაშინვე გაჩნდა მოთხოვნილება, ასე, რომ ეს ნაწარმოები მწერლის ცხოვრებაშივე პირველად ითარგმნა ჯერ გერმანულ, (1678წ.) და შემდეგ ფრანგულ (1681წ.) ენებზე. საერთოდ კი ცნობილია სტრეისის თხზულების მრავალრიცხოვანი გამოცემა სხვადასხვა ენებზე.  თხზულების პირველი არასრული თარგმანი ჰოლანდიურიდან რუსულად განხორციელდა პეტრე პირველის დაკვეთით, ხოლო ე. ბოროდინის სრული თარგმანი რუსულ ენაზე გამოიცა მხოლოდ მე–20 საუკუნის დასაწყისში, 1935 წელს. საქართველოს ეროვნულ ბიბლიოთეკაში დაცული სტრეისის წიგნის პირველი ფრანგული გამოცემა მის თარგმანებს შორის უძველესია. იგი დაიბეჭდა ამსტერდამში, ავტორის სიცოცხლეში, 1681 წელს სათაურით –„Les voyages de Jean Struys, en Moscovie, en Tartarie, en Perse, aux Indes…“ (იან სტრუისის მოზაურობა მოსკოვში, ტარტარიაში, სპარსეთსა და ინდოეთში);  თავფურცელზე აღნიშნულია წიგნის ჰოლანდიური ენიდან მთარგმნელის გვარი – Glanius.

თხზულების ავტორის აღნიშნავს, რომ სამოგზაუროდ წასვლა გადაწყვიტა ზედმეტად მკაცრი მამისგან თავის დაღწევის მიზნით. მამისგან იგი ეზიარა იალქნების კეთებისა და მართვის ხელოვნებას, რომელიც მან პრაქტიკულად გამოიყენა სხვადასხვა ხომალდებზე ყოფნისას. სტრეისის პირველი მოგზაურობა დაიწყო ამსტერდამიდან, საიდანაც  ჩავიდა გენუაში, მადაგასკარზე, სუმატრაში, სიამსა და იაპონიაში. 1651 წელს იგი დაბრუნდა ჰოლანდიაში და ოთხი წლის შემდეგ კვლავ გაეშურა საზღვაო გზით ლივორნოში,  ჩაეწერა ვენეციის საზღვაო არმიაში, ებრძოდა თურქებს, ჩავარდა ტყვედ, განთავისუფლდა ტყვეობიდან და მოიარა იტალიის ქალაქები; მესამე მოგზაურობისას სტრეისი ჩავიდა მოსკოვში და ქალაქში ცხოვრების 2 წლის შემდეგ, მდინარეების – მოსკოვისა, ოკისა და ვოლგის გავლით რუსული ხომალდით „ორიოლით“ ჩავიდა კასპიის ზღვამდე, იმყოფებოდა ასტრახანში, სადაც იგი მოწმე გახდა სტეფანე რაზინის მიერ ასტრახანის აღებისა. აქ სტრეისი ტყვედ ჩაუვარდა აჯანყებულ კაზაკებს, მაგრამ მოახერხა გაქცევა და სასწაულებრივად გადარჩენილი ჩავიდა დაღესტანში, სადაც იგი კვლავ აღმოჩნდა დაღესტნელი „თათრის“ მონობაში; თათარმა ჰოლანდიელი მონა 150 აბასად მიჰყიდა სპარს ვაჭარს – ჰაჯი მუჰამედ სალეხს. ბოლოს იგი გამოისყიდა პოლონეთის ელჩმა შემახაში(ქალაქი აზერბაიჯანში). შემახიდან სტრეისმა ქარავანთან ერთად გააგრძელა მოგზაურობა ისპაჰანამდე, საიდანაც დაბრუნდა სამშობლოში. ეს მხოლოდ მოკლე მიმოხილვაა იმ რთული მარშრუტისა, რომელიც განვლო ამ უცნაურმა ადამიანმა.მაინც, რა იყო სტრეისის მოგზაურობის მოზანი და ვინ იყო თავად იგი: რომანტიკოსი მოგზაური, მეკობრე, მზვერავი თუ ავანტიურისტი? – ამაზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. ჩვენი აზრით, ეს პიროვნება იტევდა ყველა ამ გაგებას. იმ პერიოდში ხანგრძლივი მოგზაურობის ყოველი დღე სიცოცხლისთვის სახიფათო რისკთან იყო დაკავშირებული. ნაწარმოებიდან ჩანს, რომ სტრეისს ამ სახიფათო მოგზაურობის დროს მატერიალური და კომერციული ინტერესებიც ჰქონდა. ასეა თუ ისე, წიგნის ავტორი უნიჭიერესი ადამიანია, რომელიც ცოცხალი ენით, საოცარი სიცხადითა და ექსპრესიულობით აღწერს  მოგზაურობის ყოველ დღეს, მის გარშემო მყოფ ადამიანებსა და მათ ზნე–ჩვეულებებს. წიგნი საინტერესო მასალას შეიცავს იმ დროის ქვეყნების ისტორიულიწარსულიდან, მაგალითად, ის შესანიშნავი წყაროა რუსეთის ისტორიის მკვლევართათვის, რადგან მასში აღწერილია XVII საუკუნის რუსეთისა და მისი დედაქალაქის – მოსკოვის ცხოვრება,

, ასევე რუსეთის ისტორიის მნიშვნელოვანი პერიოდი – გლეხთა ომი დონელი კაზაკის, სტეფანე რაზინის მთაურობით. რუსი ისტორიკოსები აღნიშნავენ ამ აჯანყების ზოგიერთი დეტალის ზუსტ თანხვედრას სხვა ისტორიულ წყაროებში ასახულ მოვლენებთან, თუმცა  ავტორის ზოგიერთი მონათხრობი საკამათოა და დაზუსტებას მოითხოვს. მაგალითად, სტრეისი, რომელიც ასტრახანთან ტყვედ ჩაუვარდა რაზინის მეომრებს, თავად შესწრებია იმ ფაქტს, თუ არყით დამთვრალმა ატამანმა როგორ გადააგდო გემიდან სპარსი თავადის მშვენირი ასული, რომელიც მსხვერპლად შესწირა თავის „მარჩენალ“ მდინარე ვოლგას. ქალი რაზინს ტყვედ აუყვანია ერთ–ერთი დასახლებული პუნქტის დარბევის შემდეგ და ხომალდზე ხარჭად ჰყოლია გარკვეული დროის განმავლობაში. ნანახით შეძრწუნებული ავტორი  კაზაკთა მეთაურს „ცოფიან ველურს“ უწოდებს. ძალზე საინტერესოდ აღწერს სტრეისი აღმოსავლელი ხალხის ზნე–ჩვეულებებს და ამასთან დაკავშირებულ თითქმის დაუჯერებელ ამბებსაც, რომელთა რეალურობის შეგრძნებას ამძაფრებს ისიც, რომ თხზულება დღიურის ფორმითაა დაწერილი. ასე, მაგალითად, ქალაქ შემახაში მისთვის დაუვალებიათ მონაწილეობა მიეღო სპარსეთის შაჰისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესში. უნდა შეერჩიათ 500 ლამაზი გოგონა ორი წლის ასაკიდან მოწიფულობის ასაკამდე (17) წლამდე. ისპაჰანში ჩაყვანილ პატარა ბავშვებს სრულწლოვანებამდე სასახლეში ზრდიდნენ ძიძები. რაღა თქმა უნდა, ყველა შერჩეული ლამაზმანი აუცილებლად ქალწული უნდა ყოფილიყო. სტრეისი აღწერს შემახიდან ისპაჰანში გოგონების გამგზავრების დღეს. იგი წერს,რომ საშინელი სანახავი იყო პატარა ბავშვების მშობლებთან სამუდამოდ განშორების პროცესი, რადგან  შვილებს კალთიდან აგლეჯდნენ საცოდავ დედებს,  რომელთა მოთქმა და კივილი ცასა სწვდებოდა. შემახაში ამ დროს მომხდარა ასეთი ამბავი: ერთ მდიდარ მუსლიმანს ძალზე ლამაზი ქალიშვილი ჰყოლია, რომელსაც უყვარდა ღარიბი  ჭაბუკი. მამას არ მოსწონდა სასიძო და უარი უთხრა ქალიშვილის ხელის მთხოვნელს, მაგრამ როდესაც  დაიწყო ხანისთვის საცოლეთა შერჩევის პროცესი, შვილის დაკარგვის შიშით, იგი დათანხმდა,  არასასურველი სასიძოსთვის გაეყოლებინა თავისი ქალიშვილი, უფრო მეტიც, მამამ ნება დართო სიძეს, ქორწინებამდე გაეზიარებინა სარეცელი მის ქალიშვილთან, რათა ასეთი გზით შვილი გადაერჩინა.

თხზულებაში განსაკუთრებით საინტერესოა მესამე მოგზაურობის ამსახველი მასალა: ირანისკენ მიმავალი მოგზაური საქართველოსთვის გვერდის ავლით ჩასულა სომხეთსა და აზერბაიჯანში, რომელიც, აგრეთვე ირანის პროვინცია იყო. ავტორი ხშირად მოიხსენიებს შემახაში დაბანაკებული პოლონეთის საელჩოს უფროსს, ვინმე „ბოგდანს“, რომელიც რეალურად არსებული ქართველი დიპლომატი ბოგდან გურჯიცკია. სწორედ გურჯიცკიმ გამოისყიდა მოგზაური სპარსი ვაჭრის მონობიდან. სტრეისს ხატოვნად აქვს აღწერილი სპარსელთა ახალი წელი: პოლონეთის საელჩოს ხელმომჭირნე უფროსობა, იმ საბაბით, რომ არ იზიარებდა მუჰამედის მიმდევართა დღესასწაულს, ზეიმის დღეს არ გამასპინძლებია თავის თანამშრომლებს, რომელნიც, იძულებულნი გამხდარან, მაჰმადიანთა ტრაპეზი გაეზიარებინათ, რათა ამოევსოთ მშიერი კუჭები. სტრეისის თქმით, მათ უფროსს, ბოგდანს სრულებით არ ანაღვლებდა, რომ თანამშრომლები სპარსელებთან ატარებდნენ დროს, რადგან ერთ დროს თვითონაც უნდოდა მიეღო მაჰმადიანობაო. აქვე განვმარტავთ, რომ პოლონურ ისტორიოგრაფიაში ბოგდან გურჯიცკის, იგივე მუხტამ–ბეგის, ან ბოგდან სპარსის სახელით ცნობილი პიროვნება ეროვნებით ქართველი ცნობილი პოლონელი დიპლომატია, რომელიც თითქმის ოცდაათი წლის განმავლობაში ასრულებდა პოლონეთის მეფის მუდმივი რეზიდენტის მოვალეობას ირანის შაჰის კარზე. გურჯიცკის დიდი როლი შეუსრულებია XVII საუკუნის საქართველოსა და პოლონეთს, ასევე საქართველოსა და ირანის შორის პოლიტიკურ–ეკონომიკური ურთიერთობის მოგვარების თვალსაზრისით. სარწმუნოდ უნდა მივიჩნიოთ ავტორის სიტყვები გურჯიცკისთან დაკავშირებით, თუ გავიხსენებთ იმ ფაქტს, რომ ბოგდანი იმ ქართველ პოლიტიკოსთა აზრს იზიარებდა, რომელნიც საგარეო პოლიტიკაში ირანულ ორიენტაციას ემხრობოდნენ. ცნობილია, რომ გურჯიცკის მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონია ქართლის მეფესთან ვახტანგ V–სთან. სტრეისის მოგზაურობაში აღნიშნულია, რომ პოლონეთის ელჩს საქართველოს მეფისთვის ექიმიც კი გაუგზავნია.  სტრეისის თხზულებაში ირანში მცხოვრებ ქართველთა შესახებ სხვა არაერთ საინტერესო  დეტალსაც გადავაწყდებით. სტრეისის მოგზაურობათა წიგნში აღწერილია თითოეული ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობა, ლანდშაფტი და ბუნებრივი სიმდიდრეები, რაც საქონლის გასაღების ბაზრების მაძიებელ ევროპელთათვის ბევრ საგულისხმო დეტალს შეიცავდა. აქ მოთხრობილია ბუნების იმ საოცარი კატაკლიზმების შესახებაც, რომელთა მოწმეც ავტორი გამხდარა. მაგალითად მწერალი აღწერს მეტეორთა „წვიმას“ და ძლიერ მიწისძვრას შემახაში. ეს მოვლენები ავტორის მიერ ისე მხატვრულადაა გადმოცემული, რომ უნებურად თვალწინ მეორედ მოსვლის ფანტასტიკური ფილმის კადრები წარმოგიდგებათ.იან სტრეისის წიგნის ფრანგული თარგმანი გაფორმებულია შესანიშნავი გრავიურებით, რომლებიც ცნობილ ჰოლანდიელ გრავიორებს – იოჰან კიპსა და კონრად დეკერს ეკუთვნის.სტრეისის თხზულების ეგზემპლარს ახლავს 3 დასაკეცი რუკა, რომლებიც არ ეკუთვნის ამ გამოცემას. პირველი 1845 წელსაა დაბეჭდილი ლონდონში და მოიცავს საქართველოს, ჩერქეზეთსა და სომხეთს (შემდგ. ჯ. ეროუსმითი); მეორე, 1821 წლის რუკა ფრანგულ ენაზეა და მოიცავს თურქეთის, სპარსეთის, საქართველოსა და ჩრდ. კავკასიის ტერიტორიებს (შემდგ. ჟობერტი); მესამე რუკაზე გამოსახულია სომხეთის ტერიტორია მიმდებარე ქვეყნებით. ეროვნული ბიბლიოთეკის აღნიშნული ეგზემპლარი ნამდვილი ბიბლიოგრაფიული „თაიგულია“, რადგან მას მაღალი კულტურულ–ისტორიული ღირებულების გარდა, სხვა ღირსებაც გააჩნია: ეგზემპლარის  ფორზაცსა და თავფურცელზე უწინდელი მფლობელობის დამადასტურებელი ნიშნებია: წინა ფორზაცზე დაკრული გერბული ექსლიბრისი შრიფტული წარწერით „D. D. Le Tellier de Courtanvaux“ წიგნის პირვანდელ პატრონს – ტონერისა და მონმირაის საგრაფოს მარკიზს, საფრანგეთის სამხედრო მინისტრის შვილიშვილს, მეფის შვეიცარიის გვარდიის პოლკოვნიკს, მეცნიერსა და მკვლევარს, ფრანსუა–მიშელ–სეზარ ლეტელლიე მარკიზ დე კურტანვოს ეკუთვნის (1718–1781), ხოლო წიგნის თავფურცელზე მიხეილ თამამშევის ბიბლიოთეკის ბეჭედია. ეგზემპლარის პირველი მეპატრონის, სეზარ ლეტელლიეს გვარის წარმომადგენლები განთქმული ბიბლიოფილები ყოფილან. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ მარკიზის ერთ–ერთმა წინაპარმა, შარლ–მორის ლეტელლიემ თავისი საოჯახო ბიბლიოთეკის საგვარეულო ექსლიბრისებიანი 16000 უიშვიათესი წიგნი საჩუქრად გადასცა პარიზის წმ. ჟენევიევას სააბატოს ბიბლიოთეკას. ლეტელლიეთა გვარის ღირსული წარმომადგენლის, მრავალმხრივ განათლებული ადამიანის, სეზარ ლეტელლიე დე კურტანვოს ბიბლიოთეკა ითვლიდა სხვადასხვა შინაარსის წიგნების ათასობით ეგზემპლარს, რომელთა უდიდეს ნაწილს შეადგენდა სწორედ სათავგადასავლო ლიტერატურა. სეზარ ლეტელლიეს შვილს შარლ–ფრანსუას, რომელიც ასევე აღიარებული მეცნიერი და გამომგონებელი გახლდათ, ოცნებად ჰქონია, შეედგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სამოგზაურო ჟანრის წიგნების ბიბლიოგრაფიული აღწერილობა, მაგრამ არ დასცალდა, რადგან ძალზე ახალგაზრდა, 31 წლისა გარდაიცვალა. მისმა მამამ, რომელიც მეტად დამწუხრებული იყო ნიჭიერი ვაჟიშვილის გარდაცვალებით, კიდევ უფრო განავრცო  ბიბლიოთეკის კოლექცია და შეადგინა საოჯახო ბიბლიოთეკის სრული კატალოგი, რომელიც მხოლოდ მისი გარდაცვალებიდან ერთი წლის შემდეგ, 1782 წელს გამოიცა პარიზში. ეროვნული ბიბლიოთეკის ეგზემპლარი, სავარაუდოდ, ცნობილმა სომეხმა მეცენატმა და კავკასიოლოგმა მიხეილ თამამშევმა შეიძინა ევროპაში ყოფნის წლებში; თამამშევის საოჯახო კოლექციიდან ეს გამოცემა მისივე ანდერძით სხვა წიგნებთან ერთად გადაეცა ა. პუშკინის სახელობის თბილისის საქალაქო ბიბლიოთეკას, რომელიც შემდეგ შეუერთდა საქართველოს საჯარო ბიბლიოთეკას. სეზარ ლეტელლიეს ექსლიბრისიანი წიგნები კი გაფანტულია წმ. ჟენევიევას სახელობისა და საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკების ფონდებში.

ავტორი: მანანა სამაშვილი

 

Advertisements

ოპერა “დაისი”

ქართული ორიგინალური ოპერა 3 მოქმედებად. მუსიკა ზაქ. ფალიაშვილისა, ლიტერატურული ტექსტი ვალ. გუნიასი

მოკლე შინაარსი

მ ო ქ მ ე დ ი   პ ი რ ნ ი:

მალხაზ. 27 წლისა კარის-კაცი (Tenore)
კიაზო. 30 წლ. ასისთავი (Barytono)
მარო. 19 წლ. გასათხოვარი ქალი (Soprano)
ნანო. მაროს თანაშეზრდილი (Mezzo-soprano)
ტიტო. ახალგაზრდა სოფლის ბიჭი (Tenore)
ცანგალა. ხნიერი, ხუმარა კაცი (Basso)
სოფლის ახალგაზრდა გოგო-ბიჭები, მეომარნი, მლოცველები, ღამის მთეველნი.
მოქმედება სწარმოებს ისტორიულ ხანაში.

 

მოქმედება I.
გამოსვლა I. მარო და ნანო

სცენა სპექტაკლიდან “დაისი” – ფოტო გადაღებულია მოსკოვში ქართული ხელოვნების დეკადაზე სავარაუდოდ 1930-1940_იან წლებში.

ნანო ხალისიან გუნებაზეა, ღამის თევა იქნებაო. ლხინი მოგველისო. მარო. სევდიანია. როგორც დანიშნულს ცეკვა და ცქრიალი არ შემშვენისო. ესეც არ იყოს, ღამის თევამ და მხიარულებამ სევდა როგორ უნდა გამიქარვოს. სჯობს მარტო ვიყო, თორემ ხალხში წუხილი უფრო ამეშლებაო. ნანო. მესმის შენი ოხვრა მწველი, მაგრამ გულს ნუ გაიტეხ, ღმერთი მშველელია დაჩაგრულისაო. უნდა რამე გახარო ვისაც ნატრობ, ჩქარა ჰნახავ. შენს დასტურს ელისო. მარო შეშფოთდება-„ნუ მწვავ, ნუ მდაგავ, სთქვი რაც გაქვს სათქმელი“. ნანო. მალხაზ ეხლავ ჰნახავ. მარო და ნანო ერთად ამბობენ: „ოჰ, შენ დიდო ღმერთო, მიჯნურთ შემაერთო. იყოს ნება შენი და ჭირს დაგვიხსენი“.

გამოსვლა 2. მალხაზ

შორიდან მოისმის მისი ხმა. მღერის: „ჩემი ბედის ვარსკვლავი ხარ შენ, მზეო ამომავალო, განმსჭვალა შენმა სურვილმა, ვითა შეშლილი დავალო“ და სხვ.-სიმღერას რომ გაათავებს, გამოჩნდება და ნანო შემოიხმობს ეზოში. თითონ ნანო გავა, მაროს დედას შეატყობინოს მალხაზის მოსვლა. მარო შემკრთალია. მცირე დიალოგის შემდეგ-მალხაზისა და მაროს-სატრფიალო-დუეტი: „ქალო, რად შეკრთი, იწამე ღმერთი“, რომლის შემდეგ მარო გაუმხელს, რაკი მალხაზი დიდიხნობით გადახვეწილი იყო, იგი, მარო, დანიშნეს ასისთავ კიაზოზე. ეს საშინლად ააღელვებს მალხაზს და საყვედურით მიმართავს მაროს, მაგრამ გამოჩნდება ნანო და მაროს დედის დავალებით სახლში მიიწვევს მალხაზს. მალხაზი გადის.

გამოსვლა 3. გუნდი

ღამის მთეველნი ეკლესიისაკენ მიდიან. შორიდან ისმის სიმღერა: „სიყვარულმა დამწვაო“. ნანო შემოიწვევს მოზეიმე გოგო-ბიჭებს. მათ შორის არიან ტიტო და ცანგალა. საერთო ჟივილ-ხივილი, შაირული დიალოგი ნანოსა, ტიტოსა და ცანგალას შორის. ბოლოს ყველა მიმართავს ცანგალას-შაირები დაიწყეო. მცირე პრანჭვის შემდეგ ცანგალა იწყობს მესტვირულ კილოზე. ხამუშ-ხამუშ გუნდი ჩაურთავს სიცილსა და სხვა შეძახილს. შაირობის დროს ტიტოსა და ცანგალას ჩხუბი მოუვათ. ერთმანეთს უტევენ. გოგო-ბიჭები აშველებენ. საერთო ჟრიამული. შემოდის მალხაზი და ამშვიდებს მოჩხუბართ და დაცინვით მიმართავს ცანგალას: „რაც მოგივა დავითაო – ყველა შენი თავითაო“. ეს ცანგალას არ ეჭაშნიკება და გულში ჩაიხვევს. იმართება ფერხული. მარო შუაგულში გამოიყვანს მაროსა და მალხაზს. ფერხულის დროს ცანგალა განზე გაიხმობს ნანოს და ეუბნება-მიგიხვდი ეშმაკობას, მაჭანკლობას ეწევი მაროსა და მალხაზს შორისო. კიაზოს ნუ ეხუმრები, გულფიცხი კაციაო…ნანო ეუბნება-გირჩევ ენა შეიმოკლო, თორემ გაიბერტყებიო. ფერხულსა და მერე ლეკურის შემდეგ გუნდი სიმღერით გადის. მაროც მიჰყვება. მალხაზს უნდა შეაჩეროს იგი, მაგრამ მარო არა ჩერდება. უხერხულია ახლა ჩემი დარჩენაო. მალხაზი იტანჯება, მერე მუქარას უთვლის კიაზოს. შემდეგ კვლავ მოინაღვლიანებს და იწყებს ჩივილს ბედზე „თავო ჩემო, ბედი არ გიწერია“-ო…

მოქმედება II
გამოსვლა I. კიაზო და ცანგალა

სცენა სპექტაკლიდან “დაისი”

დიალოგია კიზოსა და ცანგალას შორის. კიაზო უსაყვედურებს ცანგალას-უბედურების მორბედი ხარო, ყურში უწყლოდ შხამს მაწვეთებო. ცანგალა უპასუხებს მე ყოველთვის შენი ერთგული ვიყავ და ახლაც ასე ვარო. მხოლოდ შენი მარო ტრფიალებას შუაზე გიყობს და მალხაზზე გაგცვალაო. კიაზოს ეს თავზარს დასცემს და იმ დროს, როდესაც ცანგალა გადის ღვინის მოსატანათ, კიაზო მიმართავ თავის ბედს „სულო ბოროტოს“-ს სიტყვებით. ამ არიის გათავებისას შემოდის კვლავ ცანგალა ხელადით და ყანწით. ეუბნება-მწყინს, რომ კარგი მახარობელი ვერ გამოვდექი, სამაგიეროდ ღვინო შესვი და შიგ ჩაახშე შენი ვარამიო. გაბოროტებული „დამისხი დამალევინე ეგ ღვინო ოხერტიალი, ეგები წაღმა ვიფიქრო სოფლის უკუღმა ტრიალი“-ო. მერე სმისა და სიმღერის დროს ცანგალაც აჰყვება კიაზოს. სიმღერის დასასრულ ორივენი გადიან.

გამოსვლა 3. მარო

მარო უჩივის თავის ბედს: „არ ცხრება სევდა, ბოლო არ უჩანს“-ო. მწარე ოცნებით იგი შესთხოვს ბედის ვარსკვლავს, რომ აღთქმული ბედნიერება მიანიჭოს.

გამოსვლა 4. ნანო

ნანო ამშვიდებს მაროს, მაგრამ მისი სალბუნი ვერა სჭრის და გაიძახის „დღეთა ჩემსა გაზაფხულზე თავს დამატყდა მეხის ზარი“- ო.

გამოსვლა 5. მალხაზი

მალხაზი ეუბნება რა ხანია დაგეძებთო, როცა ნანო მარტო დასტოვებს მათ, მალხაზი მაროს ხელს დაუჭერს და ეუბნება: „მსურს შენთან მარად მახლობლად ვიყო და ხელთ მეჭიროს ეგ შენი ხელი“-ო… მარო უპასუხებს „ვგლოვობ დაკარგულ იმედსა და გაცუდებულ გრძნობასა“-ო…მალხაზი გამხნევებით ეუბნება: „ბედი ბრძოლად თუ გამიწვევს, მერწმუნე, რომ არ შევდრკები“-ო. მაგრამ მარო მაინც წუხილით უპასუხებს: „გულში ეჭვები მეზრდება, სულსა მიხუთავს, მაღონებსო, შემოვა ნანო და აცნობებს, რომ აქეთ ხალხი მოდის და კიაზოც თან მოჰყვებათო. ქალები სთხოვენ მალხაზს მოერიდოს კიაზოს. მალხაზი უარობს, მაგრამ მაინც ქალები დაიყოლიებენ და მალხაზი გადის.

გამოსვლა 6. გუნდი და შემდეგ კიაზო

ხალხი აღელვებული შემოდის-„ლეკი ბარში გადმოსულა, აუკლია სახლი-კარი“-ო. რაღას ვაკეთებთ, შევიარაღდეთ და მტერს თავზარი დავცეთო. გამოჩნდება კიაზო. შეეკითხებიან, მართალია თუ არა მტრის შემოსევაო. კიაზო ჯერ სალამს მიუძღვნის ხალხს და უპასუხებს-მართალიაო; მერე მოუწოდებს იქ მყოფთ, რომ ქვეყნის დასაცველად და ხალხის თავისუფლებისათვის ამხედრდითო, რადგანაც ხალხის თავისუფლება „მოითხოვს მსხვერპლსა დიადსა“-ო. ხალხი აღინთება შურისძიების გრძნობით და შეუერთდება კიაზოს დაძახილს „გვიძღოდეს დროშა ფერადი და მკლავი რკინა-ფოლადი“-ო, რომელიც ბოლოსხორალად გადაიქცევა. კიაზოს გამოაქვს დროშა და მის წინაშე ხალხი სასოებით ფიცსა სდებს ქვეყნის დაცვისას. მოისმის ზარების რეკვა, რაც ხალხის გუგუნს გადაეხლართება, და საერთო აღტკინების ჟამს ფარდა ეშვება.

მოქმედება III
გამოსვლა I კიაზო და მარო

სცენა სპექტაკლიდან “დაისი”

კიაზოს ძალით გამოჰყავს მარო და საყვედურს ეუბნება „მე ვარდი გამიგონია ტურფა ყვავილი ბარისა… შენ-კი, მენ. ჩემო ყორანო, თავზედ შავადა დამჩხავი“-ო… სიტყვის ფასი არა გცოდნიაო. მარო უპასუხებს – ამაოდ მყვედრი, რადგანაც მე ისა ვარ, რაც წინად ვიყავიო. კიაზო მოაგონებს-„გულის მოსაფხან სიტყვებს ჩემს გასაგონად ამბობდი„-ო, მაგრამ თურმე „სხვის ტრფიალებას ლამობდი“-ო. მარო თავსა მართლულობს – წინადაც გეუბნებოდი, ახლაც ვიტყვი- „ყვარებით არ მყვარებიხარ და შენც სიყვარულს არა მთხოვდი“-ო. კიაზო სასოწარკვეთილებით შესძახებს – „ის დღე დაიქცეს, რა დღესაც შენ მე საცოლედ დაგნიშნე“-ო. მარო მიუგებს: „თუ ეგ გაწუხებს, ინებე, რითაც შენ დამნიშნე“-ო. (ბეჭედს უბრუნებს) ამის შემდეგ კიაზო მუქარით ამბობს: „სისხლი მწყურიან, სისხლი ორგულის, შენც მიმხვდარი ხარ ვისიც მწყურიან“-ო… „ჩემი ლხენა ახლა შურია“-ო. მარო ევედრება… “ჰა შეიწირე ჩემი არსება, ჩემთვის სიკვდილი საამურია“-ო.

გამოსვლა 2. მალხაზ

მარო – კიაზოს დიალოგის დროს შემოდის აღელვებული მალხაზ – „კმარა ამდენი კრძალვა-მალვა, – აწ საზღვარი გადილახა“-ო. ჯერ თავს შეიკავებს და კიაზოს მიესალმება: „კეთილი იყოს შეხვედრა ჩვენი“-ო. კიაზო უპასუხებს, რომ „მეომარი ვარ ბრძოლად დავდივარ“- და ჩემი აქ არ ყოფნის დროს სატრფომ მიღალატა და ძმამ ძმობა დაჰგმოო. მარო ამშვიდებს კიაზოს „მებრძოლ ვაჟკაცსა შეჰფერის სულის სიმშვიდის ქონება“-ო, „რა დამამშვიდებს საბრალოს, როცა მერყევა გონება“-ო. მალხაზი ამბობს: „ასე ყოფას მეც განვიცდიო“-ო. მაროც ამას ამბობს: „მეც მაგვარ გრძნობას განვიცდი, სწორედ რო შესაზარია“. მაროს ხვეწნა და ვედრება ვერ გასჭრის და ვაჟკაცთა საბედისწერო შეყრა ხმალამოწვდით თავდება: „ჩაიფერფლა მოთმინება და იღვიძებს შურის ვნება, დამნაშავეს ზეცა დასჯის, მართალს უშველის განგება. გაგვასამართლოს ძირს ხმალმა და ზეცად-კი თვით უფალმა“. შეუტევენ ვაჟკაცნი ერთმანეთს, მაგრამ ამ დროს მოისმის მხედრული სიმღერა-„ომში წასვლა მას უხარის“-ო. მოსაკლავად ერთმანეთზე ხმალამოწვდილნი შედგებიან. ომის გახსენება მოაგონებთ მათ მამულიშვილურ მოვალეობას და ყოყმანში არიან: „საპირადო თუ საქვეყნო“. „შევწირო თავი, ჩემი სიცოცხლე ჩემსა ქვეყანას და არა სატრფოს“-მაროც ეუბნება“რად გავიწყდებათ, რა დროა ახლა. ქვეყანა თქვენგან ითხოვს შველასა. დასთმეთ გულისთქმა, დამივიწყეთ მე,-ბედსა ქვეყნისას შესწირეთ თავი“-ო. მაგრამ საპირადომ გაიმარჯვა: „არ შემიძლიან, სისხლი მემღვრევა“-ო იძახის კიაზო. „არა ხმალმა გადასჭრას,-ვინ არის მართალი“-ო. ბრძოლაა. კიაზო სასიკვდილოდ დასჭრის მალხაზს. მაროს ძახილზე ხალხი შემოცვივდება.-საერთო აღშფოთებაა. კიაზო ამბობს: „სხვა გზა არ იყო, ერთ-ერთ ჩვენგანს უნდა ეცოცხლნა“-ო… მაგრამ ვგრძნობ დამნაშავე ვარ… „სისხლით განვიბან ჩემს შეცოდებას და ყველასა ვსთხოვ მოტევებასა“-ო. ამ სიტყვებით იგი გადის. მომაკვდავი მალხაზი მიმართავს მაროს: „მარო, მარო შენ ჩემო სატრფოვ, შენ ჩემო იმედო, ჩემო სიცოცხლევ, შენ ჩემო ნუგეშო… დამშვიდდი, მარო, გული იჯერე. ნუ მიეცემი კაეშანს მტანჯველს“-ო…“მიგულე ისე, ვით ბრძოლის ველზედ ხალხისათვის თავდადებული“-ო… და კვდება. მარო იწყებს ზარით ტირილს: „მწუხრი დაიწყო, ბედმა რა მიყო… სიცოცხლე ჩემი მან თან წაიღო, გუნდი თანამიუცრემლებს მაროს იმავე სიტყვებით. ეკლესიიდან მოისმის გალობა. მარო და გუნდი დასტირიან მალხაზის გვამს. „მწუხრი დაიწყო“… ობა გათავდა. ყველანი მალხაზის გვამს დასცქერიან მწუხარედ.

 

სანოტო და აუდიოვიზუალური გამოცემებით მომსახურების განყოფილება

მოამზადა: ნინო კიკვაძემ

წყარო : ლიბრეტტო ოპერა დაისი-სა / მუსიკა ზახ. ფალიაშვილისა ; ლიტ. ტექსტი ვ. გუნიასი ., – ტფ., 1923.

ფოტო: ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ბიბლიოთეკა “ივერიელი”,  ეროვნული ფოტომატიანე, იარკლი ვართაგავას კერძო კოლექცია

_______________________

იხ. აგრეთვე: ზაქარია ფალიაშვილის ოპერა “დაისი”- https://burusi.wordpress.com

 

 

 

გეორგიანული ისტორია ჭაბუკ თავად ამილახვარზე

1779 წელს პეტერბუგში რუსულ ენაზე გამოქვეყნდა “გეორგიანული ისტორია ჭაბუკ თავად ამილახვარზე”. რუსეთში ყოფნისას დაწერილ პოლიტიკურ პამფლეტში ალექსანდრე ამილახვარი მოგვითხრობს საკუთარ თავგადასავალს, ახასიათებს XVIII საუკუნის II ნახევრის ქართლის პოლიტიკურ მდგომარეობასა და სახელმწიფო წყობილებას, უარყოფითად ახასიათებს ერეკლე II-ის მთელ მოღვაწეობას. თხზულება განსაკუთრებით საინტერესოა ქართველი თავადის პოლიტიკური შეხედულებების  დასახასიათებლად.  ავტორის მსჯელობა  სავსეა შეუზღუდველი თვითმპყრობელი მმართველობისადმი სიძულვილით.XVIII საუკუნის მწერალი და პოლიტიკური მოღვაწე ალექსანდრე ამილახვარი, ერეკლე II-ის წინააღმდეგ 1765 წელს მოწყობილი შეთქმულების აქტიური წევრი იყო. იგი პაატა ბატონიშვილის მხარეს იბრძოდა, რისთვისაც სასტიკად იქნა დასჯილი – მას ცხვირი მოაჭრეს და გადაუჭრეს ფეხის ძარღვი. 1771 წელს მან პატიმრობას თავი დააღწია და რუსეთში გადაიხვეწა. აქ ერეკლეს მუდმივი მოწინააღმდეგე დაუკავშირდა ტახტის პრეტენდენტს ალექსანდრე ბაქარის ძეს. 1783 წელს ალექსანდრე ამილახვარი ერეკლეს თხოვნით დააპატიმრეს რუსეთში და ჩასვეს ვიბორგის ციხეში. აიკრძალა 1779 წლის გამოცემაც. 1801 წელს იგი გაათავისუფლეს. საქართველოსკენ მომავალი ამილახვარი გზად, ასტრახანთან გარდაიცვალა.„გეორგიანული ისტორია“ ეძღვნება გრიგოლ ალექსანდრეს ძე პოტიომკინს, რუს სახელმწიფო მოღვაწეს, ეკატერინე II-ის ფავორიტს. ტექსტი ქართულიდან რუსულად თარგმნა და რედაქტირება გაუკეთა რუსეთში მოღვაწე ქართველმა მწერალმა, მთარგმნელმა, დიპლომატმა სიმონ იაგორის ძე ეგნატაშვილმა (იგნატიევმა).იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში დაცული ამ გამოცემის  ორივე ეგზემპლარი დიდ იშვაითობას წარმოადგენს. ერთი მათგანი ეკუთვნოდა ცნობილ რუს წიგნმოვაჭრე, გამომცემელსა და საზოგადო მოღვაწეს ალექსანდრე ფილიპის ძე სმირდინს, რაზეც ფორზაცზე დაკრული შრიფტული ექსლიბრისი მიუთითებს. მეორე ეგზემპლარი კი ივანე მიხეილის ძე სარქისოვ–სერაზინის კუთვნილი წიგნია, ნაჩუქრობის წარწერით.

                                                                                                                                                                   ავტორი: ანი ჯაჯანიძე

ოთხი წელიწადი

საოცარი რამ არის მეგობარი „ სოციალური ქსელი“-ისე დროულად შეგახსენებს ხოლმე გარდასულ დროთა ამბებს. ამ დილითაც გამახსენა, რომ ოთხი წელიწადი გასულა 2014 წლის 23 იანვრიდან. სწორედ ამ  დღეს  რადიო პირველის გადაცემა „თავისუფალი ლიტერატურის“ სტუმრები გახლდნენ  ეროვნული ბიბლიოთეკის გენერალური დირექტორი გიორგი კეკელიძე და მგალობელ-მომღერალთა გუნდის „ადილეის“ წევრები, რომლებმაც უკვე რადიოში დაულოცეს გზა „გურულ დღიურებს“ და მის ავტორს მადლიანი მელოდიებით.ოთხი წელიწადი – გაგახსენდათ ალბათ ილიას მღელვარება და იმედები;- ოთხი წელიწადი – რამდენად  მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ის „ გურული დღიურებისა“და გიორგი კეკელიძისათვის?

ბატონო გიორგი, ოთხი   წელიწადი   გასულაგურული დღიურებისპირველი  ნაბიჯებიდან. რა  მოგცათ ქვენ, როგორც  ავტორს  ამ  ოთხმა  წელიწადმა?

გიორგი კეკელიძე: ზოგადად, “გურულ  დღიურებს“ ძალიან გაუმართლა – ხალხმა შეიყვარა და არაერთ  ენაზე ითარგმნა. ამ  აზრით, შეიძლება ბევრი ადამიანის თვალში ეს ოთხი წელიც“ გურული დღიურებისა“ იყო, მით უფრო, რომ მისი სხვა ორი წიგნიც გამოვიდა და ეს პროექტი დასრულდა. თუმცა, ამ პერიოდში ჩემი რამდენიმე წიგნი გამოვიდა: ხუთი დეტექტივი, ერთი რომანი – ,,ორი თავგადასავალი’’, ,,თომას ზღაპრები’’ და ლექსების კრებული ,,წერილები ღმერთს და მამაჩემს’’. ახლა მზადდება მინიატურების წიგნი-ალბომი მაი ლაშაურთან ერთად – „წერილები შენ“.

ოთხი წელიწადის ილიასეული შეფასება  მინდა დავიხმარო : ეგ ოთხი წელიწადი ცხოვრების წყაროს სათავეა, ბეწვის ხიდია, სიბნელესა და სინათლეს შუა ბედისაგან გადებულითქვეთვის , როგორც საგანმანათლებლო მოძრაობის ერთერთი დამფუძნებლისათვის , იმ მოძრაობის, რომელმაც სრულიად საქართველო მოიცვა და უამრავი ადამიანი  ჩააბასინათლისათვისბრძოლაში, იყო ეს ოთხი წელიწადი გადამწყვეტი  და  გარდამტეხი?

გიორგი კეკელიძე: 2012 წლიდან დავიწყეთ   პროექტი ,,ეკვილიბრიუმი“, რომელიც შემდეგ გაფართოვდა და  სოფლის ბიბლიოთეკების განახლება ან აღდგენა დაისახა მიზნად. ეს გულისხმობდა წიგნადი ფონდითა და კომპიუტერებით დახმარებას და კადრების  გადამზადებას. შემდგომში პროექტი კიდევ უფრო გაფართოვდა და მხარს უჭერდა ისეთ  წამოწყებებს, როგორიც  იყო ,,წიგნი ყველა სოფელს”, ,,წიგნი მაღალმთიან  სოფლებს”, პრეზიდენტის მიერ დაფინანსებული საქართველოს საბიბლიოთეკო ასოციაციის პროექტი ,,ინტერნეტი ყველა სოფლის ბიბლიოთეკას”. პროექტის  მასშტაბები იმდენად  გაფართოვდა,  რომ სახალხო მოძრაობის სახე მიიღო  და ჩვენ დღეს უკვე ამ მოძრაობის  ავანგარდში  ვართ.  გასახარია, რომ ძალიან ბევრი ადამიანი ეხმაურება ამ პროექტს;  ვგულისხმობ წიგნების შემომწირველებს. იმედი მაქვს, მომავალში კიდევ მეტი გამოგვეხმაურება. ამ ეტაპზე რვაასამდე სოფლის ბიბლიოთეკას   დავეხმარეთ  წიგნადი  ფონდით, 200-მდე სოფლის ბიბლიოთეკას წიგნებთან ერთად კომპიუტერებიც გადავეცით.მაგრამ  გარდამტეხი ეტაპი მგონი, რომ წინ არის.

-კვლავ ილიას დავესესხები „ეს ის  ოთხი წელიწადია, რომელიც ჭაბუკის  ტვინში  და გულში გამოჰკვანძავს ხოლმე ცხოვრების  კვირტსა.” გურული  დღიურებიყველა თაობისათვის  განკუთვნილი წიგნია.  სასიხარულოა, რომ უამრავი ახალგაზრდა თაყვანისმცემელი  ჰყავს  წიგნსაც და ავტორსაც. როგორ ფიქრობთ ეს მათ გონებასა და ცხოვრებაზეც  აისახამშვენიერის  მტევნისსახით?

გიორგი კეკელიძე: ასეთი შედეგის მხოლოდ ვარაუდი შემიძლია. ძნელია დაბეჯითებით თქვა, რამდენად შეუძლია კონკრეტულ წიგნს კონკრეტული ადამიანის შეცვლა, მაგრამ თუ კითხვის ნიშნები მაინც გააჩინა, უკვე მნიშვნელოვანი ამბავია. კითხვის ნიშნის დასმის შემდეგ იწყება განვითარება.

სიკეთე, ისევე, როგორც არასიკეთე, გადამდებია და ვფიქრობ ამის კარგ მაგალითად   აწ  გამოდგება ” ეკვილიბრიუმი”, რას იტყვით მათზე, ვისაც მიეცით საშუალება უკეთესები  გამხდარიყვნენ?

გიორგი კეკელიძე: ძალიან კარგად ფორმულირებული კითხვაა. ადამიანები უნდა აცნობიერებდნენ რომ სოფლის ბიბლიოთეკისთვის შეწირული წიგნი, კომპიუტერი თუ სხვა რამ, მათვე აძლიერებს.  ვფიქრობ, რომ ასეთი ადამიანები ნამდვილად არსებობენ.  ჩვენი მოძრაობა სწორედ მათ ეფუძნება.

 ესაუბრა ნინო გედენიძე

ვეფხისტყაოსნის 1888 წლის გამოცემა

Vepkhistkaosani_kdaვეფხისტყაოსნის 1888 წლის გიორგი  ქართველიშვილისეული გამოცემა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია სხვა მნიშვნელოვან გამოცემათა შორის. 1880 წელს ქართველი ხალხის ეროვნული სიმდიდრის უნაკლოდ გამოსაცემად დაარსდა ბეჭდვის კომიტეტი, რომელმაც ”ვეფხისტყაოსნის” ტექსტის დადგენა ითავა. წიგნზე მუშაობა 8 წელიწადს გაგრძელებულა. გამოცემას სათავეში ილია ჭავჭავაძე ჩაუდგა. ტექსტის დამდგენ კომისიაში შედიოდნენ:  რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი, იონა მეუნარგია, გაბრიელ ეპისკოპოსი, ივანე მაჩაბელი, გრიგოლ ორბელიანი, აკაკი წერეთელი, გიორგი წერეთელი, დიმიტრი ყიფიანი, დავით ერისთავი, დიმიტრი ბაქრაძე, სერგი მესხი, ვახტანგ ორბელიანი, პეტრე უმიკაშვილი და ნიკო დადიანი.
ვეფხისტყაოსანი პირველი აკადემიური გამოცემაა. წიგნის გამოცემა გიორგი ქართველიშვილმა დააფინანსა და მთელი ტირაჟი „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას“ გადასცა საჩუქრად. იგი პოემის „ქართველიშვილისეულ გამოცემაად”-აა ცნობილი.
ილუსტრაციების შექმნა ცნობილი უნგრელი მხატვრისათვის მიხაი ზიჩისათვის შეუთავაზებიათ. ზიჩი დაინტერესდა ამ საქმით და პოემის შინაარსის გაცნობა მოინდომა. იონა მეუნარგია მურიეს, ბეტა და არტურ ზუტნერების დახმარებით შეუდგა პოემის თარგმანს. მიხაი ზიჩმა წიგნისათვის სურათები უსასყიდლოდ დახატა, შეასრულა 27 ილუსტრაცია, ამათგან ერთი, ფერადი ილუსტრაცია   სანკტ-პეტებურგში დაიბეჭდა.

ავტორი: ნინო ხვედელიძე

ილია ჭავჭავაძის პირადი ბიბლიოთეკა

დიდი ქართველი მწერლის, პუბლიცისტისა და საზოგადო მოღვაწის ილია ჭავჭავაძის პირადი ბიბლიოთეკა ქართველი ერის უმნიშვნელოვანესი საგანძურია. იგი ცალკე კოლექციის სახით დაცულია ეროვნული ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში. მრავალფეროვან კოლექციაში მეცნიერებისა და კულტურის თითქმის ყველა დარგის წიგნი, გაზეთი და ჟურნალია თავმოყრილი, რაც მწერლის ინტერესების მრავალმხრივობას ადასტურებს. რაოდენობრივად ყველაზე მეტი მხატვრული ლიტერატურაა, თუმცა ბიბლიოთეკა თემატურად მოიცავს: ისტორიისა და სამართლის, ფილოსოფიისა და სოციოლოგიის, გეოგრაფიისა და ეკონომიკის, განათლებისა და გრამატიკის, სოფლის მეურნეობისა და მედიცინის დარგებს. ამასთან ბიბლიოთეკაში ინახება წიგნები ქართულ, რუსულ, გერმანულ, ინგლისურ, ფრანგულ, იტალიურ, პოლონურ, ბერძნულ ენებზე დაბეჭდილი. ქართული ძალიან ცოტაა შემორჩენილი. მათ შორისაა 1884 წელს თბილისში გამოცემული „დაბადება” (ბიბლია); მიხეილ თამარაშვილის „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის”; დიმიტრი ბაქრაძის „ისტორია საქართველოსი”. აქვეა ძველნაბეჭდი წიგნები: მოსკოვში დაბეჭდილი 1816 წლის „ახალი აღთქმა” და 1768 წლის „ჟამნი”; 1712 წელს ვახტანგ VI-ის სტამბაში დაბეჭდილი „ვეფხისტყაისანი” და 1886 წელს გამოცემული „ქილილა და დამანა” და „დავითნი”. ბოლო სამი წიგნი განსაკუთრებულად ჰყვარებია მგოსანს.

ილიას კოლექციაში ნაყიდის გარდა მრავლი ნაჩუქარი წიგნია საინტერესო წარწერით. მათ შორისაა: იაკობ გოგებაშვილის, ალექსანდრე ცაგარელის, ალექსანდრე ხახანაშვილის, მოსე ჯანაშვილის, ზაქარია ჭიჭინაძის, ვალერიან გუნიასა და სხვათა ავტოგრაფიანი გამოცემები.

 

ნაჩუქარ წიგნებში ვხვდებით განსაკუთრებულ ეგზემპლარებს, რომელთათვისაც ყდები სპეციალურად  შეუკვეთავთ.  ერთ-ერთი ასეთი წიგნი А. Калиновский.- «Где правда? История Афонского монастыря», 1885 წელს სანქ-პეტერბურგშია გამოცემული.  ოქროვარაყიანი  წიგნი მუყაოზე გადაკრულ, მუქ იასამნისფერ ქსოვილიან ყდაშია ჩასმული. ოქრომელნითაა დამშვენებული მოჩარჩოებული ტვიფრული ორნამენტები და ტვიფრულივე წარწერა: “Его Сиятельству Ильи Григорьевичу Чавчавадзе”. ეგზემპლარი ბერ ბენედიქტეს მიუძღვნია ილიასათვის, რასაც ადასტურებს მინაწერი: „С надеждою на благосклонное внимание и милостивное содействие Вашего Сиятельства препровождает смиренный раб старец Венедикт поверенный Афонского грузинского братства. СПб. 7 авг. 1885 г. “ბერი ბენედიქტე ბარკალაია მე-19 საუკუნის ოთხმოციან წლებში ჩამოვიდა საქართველოში ათონის ივერთა მონასტრიდან. იგი ცდილობდა საზოგადოებაში ინტერესი აღეძრა ივერთა მონასტრისადმი, რათა მასზე კუთვნილი უფლება დაებრუნებინა ქართველ სამღვდელოებას. ცხადია, ბერი დახმარებისათვის ქართული ეკლესიისა და ქართველი ერის გულშემატკივარ მწერალს მიმართავდა.

კოლექციაში დაცულია 1890 წელს გამოცემული იოსებ დავითაშვილის თხზულებანი, რომლის ტვიფრულ-ვარაყიანი ასოებით დამშვენებულ ყდაზე ვკითხულობთ – „ი. დავითაშვილი. ი. ჭავჭავაძეს”. ეს წიგნი სხვა მხრივადაცაა საყურადღებო. ილია განსაკუთრებული სტუმართმოყვარეობით იყო ცნობილი. მის ოჯახში იკრიბებოდნენ მწერლები, მსახიობები, საზოგადო მოღვაწეები. მიუხედავად ამდენი მეგობრისა და საკუთარი ოპტიმისტური ბუნებისა, ილია მაინც მარტოსულობას უჩიოდა, რაზეც წიგნში გაკეთებული მისი ჩანიშვნები მეტყველებენ: „ბევრი რამა ვთქვი საგრძნობი, მაგრამ მსმენელი ძვირია”, ეტყობა ილიას გულსაც მოხვდა ეს სიტყვები, თვითონაც ხომ ამოიკვნესა ერთხელ: „ამდენ ხალხში კაცი არ არის, რომ ფიქრი ვანდო, გრძნობა ჩემო გავუზიარო!”.

 

ზურაბ ავალიშვილი თავის თხზულებას „Присоединение Грузии к России”, უძღვნის ილიას ასეთი წარწერით: „Князю Илье Григорьевичу Чавчавадзе почтительное приношение автора”. ილიას ფანქრით ხელში წაუკითხავს ეს წიგნი და ზოგიერთ საკითხზე თავისი უკმაყოფილება მიუწერია. ტექსტში, ერთ ადგილას,  ციტატაა მარი ბროსეს მიერ ფრანგულ ენაზე გამოცემულ პაპუნა ორბელიანის ქრონიკებიდან, რომლის შესახებაც ილიას, თავისი გულისწყრომა მიუწერია: „რა ქართველია, რომ ქართულს წყაროებს ფრანციცულიდამ იღებს”. იქ სადაც ავტორი ერეკლე მეფის ანდერძს ეხება…”Сила и даже подлинность которой оспаривалиь”, ილია ჭავჭავაძეს მიუწერია: „подлинность не имеется”; ტექსტში – „В Грузии не сталкивались интиресы европейских держав”… მიწერილია- „ Не совсем так. Наполеон уже принимал меры против этого, но не имел времени серьезно им занятся” და სხვა. თუმცა ხანდახან აღფრთოვანებასაც გამოხატავს. მაგალითად, წიგნში ავტორი აღნიშნავს, თუ რა განსხვავებაა რუსეთისა და ინგლისის პროტექტორატს შორის და ხაზს უსვამს, თუ რატომ ვერ შეითვისა მეფის რუსეთმა ინგლისური სისტემა. ილიას ეს ადგილი ორი ხაზით მოუნიშნავს და თავისი უკმაყოფილება რუსეთის თვითმპლრობელობის პოლიტიკით ერთი სიტყვით გამოუხატავს და მიუწერია – „ჯან!”

სპეციალურად ილიასათვისაა მომზადებული „ქართლ-კახური გალობის”    ტვიფრულ-ვარაყიანი ასოებით მორთული ყდა, რომელზეც ვკითხულობთ: „მისს ბრწყინვალებას თ. ი. გ. ჭავჭავაძეს ქართლ-კახური გალობა „კარბელაანთ კილოთი” მეორე ნაწილი ცისკარი”. ილია თვითონ არ მღეროდა, მაგრამ ძალიან უყვარდა ქართული ხალხური სიმღერები. მათი ძლიერი გრძნობა და მომხიბვლელობა მის ლექსებშია აღბეჭდილი. მეფის რუსეთის დამპყრობლური პოლიტიკის შედეგად ქართული ხალხური სიმღერა და საეკლესიო გალობა მივიწყების გზაზე იდგა, იგი ყველგან იდევნებოდა და ძველი სიმღერა-გალობის მცოდნენიც აღარ რჩებოდნენ. ამიტომ ქართული კულტურის მოამაგეებმა გადაუდებელ ამოცანად დაისახეს ძველი ქართული სიმღერისა და გალობის აღდგენა, მათი ნოტებზე ჩაწერა, მომღერალთა გუნდების შექმნა და  ფართო პროპაგანდა. ამათ საფუძველი ჩაუყარეს ქართულ პროფესიულ მუსიკას. ამ დიდ ეროვნულ მოვლენას ორი ვრცელი წერილი მიუძღვნა ილიამ, რომელიც გაზეთ „ივერიაში” გამოაქვეყნა.

კოლექციაში დაცულია ილიასადმი მიძღვნილი ვალერიან გუნიას „საქართველოს კალენდრის”  რამდენიმე ეგზემპლარი, რომელსაც გამომცემლის ავტოგრაფი ამშვენებს: „თავ. ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძეს შემდგენელისაგან”;  „თავად ილია ჭავჭავაძეს ავტორისაგან”; „დიდ ილიას პატარა ვალერიან გუნიასაგან”. ილიასა და ვალერიანს დიდი მეგობრობა აკავშირებდათ, ვალერიანი მას თავის მასწავლებლად თვლიდა.

აქვეა იაკობ გოგებაშვილის მიერ ნაჩუქარი ნაშრომები მისივე ავტოგრაფებით: „ილია გრიგოლის ძეს ჭავჭავაძეს მეუღლითურთ” და „ილია გრიგოლის ძეს თავადს ჭავჭავაძეს სახლობითურთ” და სხვა. ალექსანდრე ცაგარელის წიგნებზე ვკითხულობთ – „ჩემს ძველ მეგობარს” და „ილიკო ჭავჭავაძეს ნიშნად ხსოვნისა ავტორისაგან 1873 წ.”  ალექსანდრე ხახანაშვილი საკუთარ ნაშრომს „Источники по введению христианства в Грузии” მწერალს ასეთი წარწერით უძღვნის: „დიდად პატივცემულს ილია ჭავჭავაძეს”.

ილიასათვისაა მომზადებული მუქ მწვანე კოლენკორის ყდაში ჩასმული ორი წიგნიც. ორივე მათგანის ყდაზე ტვიფრული ოქრომელნითაა შესრულებული წარწერა: „ივერიის რედაქტორს თ. ილია ჭავჭავაძეს”. პირველი მათგანია მოლიერის თხზულება  „კრიჟანგი”, მეორე კი – „საანდაზო ლექსები და აღწერა თავადთა და აზნაურთა გვარებისა” – განსაკუთრებული და ერთადერთია, რომელშიც უცნობ პიროვნებას ჟურნალ „ივერიაში” დაბეჭდილი საანდაზო ლექსები და „შემოკლებითი აღწერა საქართველოსა შინა მცხოვრებთა თავადთა და აზნაურთა გვარებისა” ერთად აუკინძავს და მიურთმევია ილიასათვის პატივისცემის ნიშნად.

ილიასათვის არტურ ლაისტს გერმანულ ენაზე მიუნჰენში გამოცემული „გოეთეს- გალერეა” უჩუქებია წარწერით ფრანგულ ენაზე: „თავად ი. ჭავჭავაძეს გამოჩენილს და პატივცემულს”. პოეტს ხანგრძლივი მეგობრობა აკავშირებდა არტურ ლაისტთან, რომელიც ასე იგონებდა მას: ილია მშვიდი და თითქოს აუღელვებელი იყო, თავდაჭერილი, როგორც ლხინში, ისე მწუხარებაში. ხასიათის ამ თვისებით ილია გოეთეს მოგვაგონებს, რომლის პოეზიაც მას ძლიერ მოსწონდა და უყვარდა,  იდეალურ პოეტად მიაჩნდა, „ოლიმპიელს” უწოდებდა და ქებას უძღვნიდა მის უნივერსალურ ცოდნას. ილია არა მარტო ლიტერატურის, არამედ ცხოვრების ევროპიზაციის მომხრე იყო,  სულით და გულით კი  მუდამ ქართველად დარჩა.

წიგნზე დაუღალავი მუშაობის ჩვეულება ილიას სიყრმიდან გამოჰყვა და სიკვდილის ბოლომდე არ უღალატია მისთვის, რასაც ადასტურებს სამი წიგნი. ისინი საკუთარ საწერ მაგიდაზე გადაშლილი დარჩენია მწერალს. მათზე მუშაობის პროცესში ამოუწერია საჭირო მასალა და ჩანაწერები წიგნებში ჩარჩენია. პირველი – ჯონ ლებოკის 1876 წელს გამოცემული ნაშრომია – „Начало Цивилизации”. მასში ჩარჩენილი ავტოგრაფი პატარა ნაწყვეტია ფელეტონისა „აი ისტორია”, რომელიც გაზეთ „ივერიაში” იბეჭდებოდა, მეორე – ფ. შლოსერის „Всемирная история”-ის მეხუთე ტომია, რომელშიც ჩარჩენილია წერილის ნაწყვეტი „ირლანდია და ინგლისი”, მესამე – ედ. ტაილორის „Антропология”. მასში დევს მწერლის მიერ სათანადო გვერდების აღნიშვნით, რუსულად შედგენილი საკითხების სია. ჩანაწერების მიხედვით ირკვევა, რომ ერთ პატარა საკითხის, მაგალითად „Сожжение”-ს შესახებ ილიას ექვსი სხვადასხვა ავტორის შრომა გადაუსინჯავს, ამოუწერია გვერდები და მათ იმოწმებს წერილში „აი ისტორია”.

კოლექციაში დაცულ ერთ-ერთ ეგზემპლარში („წიგნი თანამდებობათათვის სამრევლოთა მღუდელთასა” – შედგენილი არქიმანდრიტის ტარასისაგან) აღმოჩნდა ეკატერინე ჭავჭავაძის წერილი თავისი მოურავის ნიკო ჩიჩუასადმი, რომელიც 1865 წლითაა დათარიღებული. რა ვითარებაში ჩარჩა წერილი ილიას კუთვნილ წიგნში უცნობია, თუმცა ცნობილია ფაქტი ილიასა და ეკატერინეს შეხვედრის შესახებ „ცარსკოე სელოში”. საუბრის შემდეგ ეკატერინემ ილიას გადასცა ნიკოლოზ ბარათაშვილის ხელნაწერი რვეული, რომელიც პოეტს თავისი მუზისათვის უჩუქებია. ფაქტობრივად ილიამ ბარათაშვილი მაშინ აღმოაჩინა. „ვერ წარმოიდგენთ რა შთაბეჭდილება მოახდინა ამ ლექსმა ილიაზე. მთელი კვირა ბოდავდა ბარათაშვილით” – იხსენებდა ილიას დისწული კოხტა აფხაზი.

ილიას სახლში სტუმართა რიცხვმა შესამჩნევად იმატა იმის შემდეგ, რაც ილია ახალ ბინაში დასახლდა. ძველ სტუმრებს – ნიკო ცხვედაძეს, იაკობ გოგებაშვილს, ეკატერინე გაბაშვილს, სტეფანე ჭრელაშვილს, ანტონ ფურცელაძეს, გიორგი წერეთელს, ლევან ჯანდიერს, დავით ბარათაშვილს, დავით სარაჯიშვილს ახალი სტუმრებიც მოემატნენ, ესენი იყვნენ: გრიგოლ ვოლსკი, ნიკო ღოღობერიძე და მრავალი სხვა. აქვე იმართებოდა ილიას ცნობილი ხუთშაბათობები. სტუმრებს ილიასთან ერთად მუდამ მასპინძლობდა მომღიმარი დიასახლისი. ოლღა მეუღლის არაჩვეულებრივი მეგობარი იყო ყველა საქმეში. წყვილის საოცრად თბილი და განსაკუთრებული ურთიერთობა საქვეყნოდ იყო ცნობილი. კოლექციაში დაცული რამდენიმე წიგნი პირადად ოლღა ჭავჭავაძის კუთვნილებაა: ილიას, 1892 წელს გამოცემული, საკუთარ თხზულებათა პირველი ტომი მეუღლისთვის უჩუქებია წარწერით – „ჩემს კარგ ოლიკოს. ილია ჭავჭავაძე”. აქვეა ფ. გოგიჩაიშვილის, ბ. ესაძის, ი. ყაზბეგის, ა. ფირალოვისა და სხვათა მიერ ნაჩუქარი გამოცემებიც. ოლღასვე ეკუთვნის კოლექციის ყველაზე პატარა წიგნი, რომელიც მისთვის საკუთარ მოძღვარს უჩუქებია. ტფილისში 1900 წელს დაბეჭდილი მინიატურულ წიგნს – მოსე გიორგის ძე ჯანაშვილის „უკვდავთა ღაღადებანი”,   წითელი მელნით შესრულებული ავტოგრაფი ამშვენებს: „ღრმად პატივცემულს ოლგა თადეოზის ასულს კნეინა ჭავჭავაძისას. მ. ჯ-საგან.”

მოსე ჯანაშვილივე მიძღვნის ტექსტია ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა საქართველოჲსაზეც”, რომლის I წიგნი 1892 წელსაა გამოცემული. მასზე გაკრული ხელითაა მიწერილი: „დიდად პატივცემულ ილია გრიგოლისძე ჭავჭავაძეს. გამომცემლისაგან”.

მიძღვნის ტექსტებია 1903 წელს თბილისში გამოცემულ ზაქარია ჭიჭინაძის წიგნებზეც – „კათოლიკეთა ეკლესია საქართველოში” და „მღვთის-მშობლის კათოლიკეთა ეკლესია ბათუმში”. ორივე მათგანის თავფურცელზე ერთნაირი შინაარსის წარწერაა: „დიდად პატივცემულს ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძეს პატივისცემით ეძღვნის დამწერისაგან”.

იხილეთ: ილია ჭავჭავაძის პირადი ბიბლიოთეკა : (ისტორიულ-ბიბლიოგრაფიული ექსკურსი) / ნინო ხვედელიძე // საქართველოს ბიბლიოთეკა. – თბილისი, 2012. – N3(48). – გვ.26-31.                                                                                                                                                                                                         

        ავტორი: ნინო ხვედელიძე

გერმანე [მღვდელ–მონაზონი], სწავლა თუ ვითარ მართებს მოძღვარსა სწავლება მოწაფისა

პირველი საღვთისმეტყველო სახელმძღვანელო, დაბეჭდილი ქართულ ენაზე, ქართველი ავტორის მიერ შედგენილი პირველი სასწავლო გამოცემა. განხორციელდა 1711 წელს თბილისში, პირველ ქართულ სტამბაში. შეიცავს 411 გვერდს. განკუთვნილია ყრმათათვის. ტექსტს ერთვის სტამბის დამაარსებლის, ვახტანგის ანდერძი, მესტამბის წინასიტყვაობა და ავტორის ბოლოსიტყვაობა სწავლის აუცილებლობისა და წიგნის მიზანდასახულება.

გამოცემაში, მართლმადიდებლობის  ძირითად დებულებათა შესწავლის გასაადვილებლად, გამოყენებულია საერო – მხედრული შრიფტი; სწავლება აგებულია კითხვა–პასუხის ფორმით, აზრი გადმოცემულია ხალხური, მარტივი ენით. ჩანს, ტირაჟი მცირე იყო: იმავე საუკუნეში გერმანეს სახელმძღვანელო  არაერთხელ გადაუწერიათ და ხელნაწერების  სახითაც გავრცელებულა.  ეროვნული ბიბლიოთეკის  K368/109 ეგზემპლარი სრული, კარგად დაცული ცალი.

  ავტორი: დალი მაჩაიძე

აიათი, ქმნულების ცოდნის წიგნი

 

მეცნიერული ხასიათის პირველნაბეჭდი ქართული წიგნი. ტექსტი სპარსულიდან თარგმნა სპარსეთში ტყვეობაში მყოფმა ქართლის განმგებელმა ვახტანგ ბაგრატიონმა. ნაშრომი დაიბეჭდა 1721 წელს თბილისში, მის მიერვე დაარსებულ პირველ ქართულ სტამბაში. რედაქტორი იყო ნიკოლოზ ორბელიანი. წიგნი შედგება ორი ნაწილისაგან: პირველი ასტროლოგიური ხასიათისაა, მეორე–გეომეტრიული. შეიცავს [4], 148 გვერდს, შემორჩენილია ერთეული რაოდენობით.

სტამბის ტექნიკური  შესაძლებლობების შეზღუდულობის გამო,  გამოცემის  ფურცლებზე შეუვსებელი ადგილებია დატოვებული. უმეტეს ეგზემპლარში მათ ადგილას გვხვდება ხელით  შავ და წითელ ფერში შესრულებული  ნახაზები. ეროვნულ ბიბლიოთეკის FS 3820/09 ეგზემპლარი  უნახაზო ვარიანტია დავით   ჩუბინაშვილის პირადი ფონდიდან.

 

ავტორი: დალი მაჩაიძე

კავკასიაში უდიდესი და ევროპაში ერთ-ერთი საუკეთესო წიგნის მუზეუმი გაიხსნა

17 ნოემბერს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ლეგენდარულ პირველ კორპუსში კავკასიაში უდიდესი და ევროპაში ერთ-ერთი საუკეთესო წიგნის მუზეუმი გაიხსნა.

23848165_1727727910578945_200647225_oწიგნის მუზეუმი არის ბოლო ათწლეულების ყველაზე მასშტაბური პროექტი ამ სფეროში. მუზეუმი კავკასიაში უდიდესი და ევროპაში ერთ-ერთი საუკეთესოა როგორც ვიზუალური, ისე თვისობრივი თვალსაზრისით. ეს არის ქვეყანაში დაცული ძვირფასი წიგნების პირველი მუდმივმოქმედი გამოფენა, რომელიც ოთხ ნაწილადაა წარმოდგენილი: 1) საკუთრივ იშვიათი გამოცემების მუზეუმი, სადაც სიძველით და ფორმით გამორჩეული წიგნებია წარმოდგენილი – მაგალითად ქართულ-იტალიური ლექსიკონი (1629), ვახტანგის სტამბის გამოცემები, ინკუნაბულა და სხვ.; 2) „ვეფხისტყაოსნის” მუზეუმი – აქ წარმოდგენილია პოემის ყველა გამოცემა ქართულ და უცხოურ ენებზე; 3) ილიას დარბაზი – ილია ჭავჭავაძის კაბინეტის ექსპოზიცია, მისი პირადი ნივთებითა და ბიბლიოთეკით; 4) ბროსეს საცავი – ულტრათანამედროვე საცავი, აღჭურვილი შესაბამისი კლიმატ-კონტროლის აპარატურით.

ქვეყნის მთავარი ბიბლიოგრაფიული განძის – ეროვნულ ბიბლიოთეკაში დაცული იშვიათი გამოცემებისთვის ულტრათანამედროვე საცავის და მუზეუმის გამართვა ბიზნესის თანადგომით გახდა შესაძლებელი. ამჯერად ეროვნული ბიბლიოთეკის პარტნიორი იყო „დავით ბეჟუაშვილის განათლების ფონდი”. ამ ფონდის მხარდაჭერით მოხდა იმ იდეის განხორციელება, რომელიც ჯერ კიდევ გალაკტიონმა გამოთქვა წლების წინ (საქართველოში წიგნის მუზეუმის მოწყობა სწორედ მისი ჩანაფიქრი იყო).

საქართველოში პირველი და რეგიონში ყველაზე დიდი წიგნის მუზეუმი, რომლის ფონდიც 19 ათასზე მეტ უნიკალურ გამოცემას ინახავს, სახელმწიფოსა და ბიზნესსექტორის წარმატებული თანამშრომლობის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია.

 

 

მოზაიკა

mozaiმოზაიკური გამოსახულების მისაღებად, სხვადასხვა გეომეტრიული ფორმის მასალას ამაგრებენ კირის, ცემენტის ხსნარზე და ან სანთლის ფენაზე. არსებობს მოზაიკის აწყობის 2 ხერხი:”პირდაპირი”, როცა მასალა უშუალოდ მაგრდება მისთვის განკუთვნილ ზედაპირზე, და “არაპირდაპირი”, როცა მას ჯერ მუყაოზე, ქსოვილსა და სხვა მაგარ ნივთიერებაზე აწყობენ და შემდეგ გადააქვთ კონკრეტულ ადგილას. მოზაიკის მასალა, როგორც წესი, მყარი და გამძლეა. სწორედ ეს ფიზიკური მახასიათებლები ანიჭებს მას განსაკუთრებულობას.

მოზაიკის ხელოვნება  4 000 წელზე მეტ ხანს ითვლის, როდესაც დეკორატიულ ფიგურებს თიხის ნატეხებით გამოსახავდნენ ფონზე. ძვ. წ.-ით VIII საუკუნისთვის უკვე არსებობდა მოკირწყლული ბილიკები, რომლებიც სხვადასხვა ფერის კენჭებით   იყო გაფორმებული.  თუმცა, ეს უფრო არასტრუქტურირებული დეკორაციები იყო.

უძველესია სხვადასხვა ფერის თიხის წრეებისგან დამზადებული მოზაიკა (შუამდინარეთის ტაძრები, ძვ. წ. III ათასწლეულში).  ძვ.წ. IV საუკუნეში, ბერძნებმა კენჭებით გაფორმებას ხელოვნების სახე მისცეს და ზუსტი გეომეტრიული ფიგურების,  ცხოვრებისეული სცენებისა და ცხოველების გამოსახვა დაიწყეს.

ძვ. წ. 200 წლისთვის, სპეციალური  ნაწილების (ტესერების) დამზადებისას, განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდნენ ნამუშევრის  დეტალებსა და ფერთა სპექტრს.  პატარა ტესერებით, რომლებიც ზოგჯერ, სულ რაღაც, რამდენიმე მილიმეტრი იყო, ნახატების ასლებს აკეთებდნენ. მოზაიკის ბევრი ნიმუში დრომ შემოგვინახა, მაგალითად, პომპეის მოზაიკები ბერძენ ხელოვანთა ოსტატობას გვიჩვენებს. პომპეის მოზაიკაზე წარმოდგენილია ზღვის ღმერთი ნეპტუნი და ამფიტრიტე. იგი ჰერკულანიუმში, იტალიაში ინახება. კედლის მოზაიკაში გამოყენებულია მინის ნატეხები, რაც ფერებს მეტ სიცხოველეს ანიჭებს.   იატაკის მოზაიკის დეტალებს  მარმარილოს ან სხვა ქვებისგან ამზადებდნენ, ზოგჯერ თიხის ნატეხებს ან აგურსაც იყენებდნენ შესაბამისი ფერების მისაღებად. გრეხილებისგან შემდგარი ჩარჩოს ეფექტს გილოშებს უწოდებდნენ.

რომის იმპერიის გაფართოებასთან ერთად, მოზაიკის ხელოვნება კიდევ უფრო განვითარდა, მაგრამ ოსტატობის დონე და მანერა დაკნინდა.  თუ  რომაული მოზაიკის  ნიმუშებს იტალიურს შევადარებთ, დავინახავთ, რომ გაფორმების თვალსაზრისით, პირველი უფრო მარტივი და ტექნიკურად ნაკლებ დახვეწილია. რომაული  მხატვრობის ძირითადი თემატიკა იყო სცენები ღმერთებისა და ადამიანების  ცხოვრებიდან, აგრეთვე,  გეომეტრიული ფიგურები.

რომაელები მოზაიკას იატაკის გასაფორმებლად იყენებდნენ, ბიზანტიელები – კედლებისა და ჭერის.   სმალტში ხსნარს არ ასხამდნენ, რაც განაპირობებდა მინაში შუქის გარდატეხას. ამასთანავე, მოზაიკას პატარა კუთხეებში სვამდნენ, ოქროს ტესერები კი შენობის სხვადასხვა მხრიდან სხვადასხვაგვარად ბრწყინავდა. ბიზანტიურ ნამუშევრებში, რომაული  გამოსახულებები  ტიპურ ქრიტიანული თემებს შეერწყა, თუმცა, ზოგიერთი ნიმუში იმპერატორებსა და მათ მეუღლეებს ასახავდა. მოზაიკის საუკეთესო ნიმუშებს ვხვდებით რეავენაში, ვენეციაში და სტამბოლში.

VIII საუკუნეში  დასავლეთ ევროპაში, პირინეის ნახევარკუნძულზე მავრებმა შემოიტანეს ისლამური მოზაიკისა და ფილების ოსტატობა. ამავე პერიოდში,აღმოსავლურ ქვეყნებში მოზაიკისთვის გამოიყენებოდა ქვა, მინა და კერამიკა. ბიზანტიური მხატვრული მოზაიკისგან განსხვავებით, აღმოსავლური მოზაიკის  გამოსახულებები, ძირითადად, გემოტრიული ან მათემატიკურია. მოზაიკის ბრწყინვალე ნიმუშებია კორდობას დიდ მეჩეთსა და ალამბრას სასახლეში. არაბულ ქვეყნებში ჩამოყალიბდა განსაკუთრებული  დეკორატიული სტილი  ზილიჟი –  ფორმები კერამიკისგან ხელით მზადდებოდა, რათა უკეთესად შერწყმოდა ერთმანეთს და კარგად დაეფარა ზედაპირი.

ევროპის მრავალ ქვეყანაში, მოზაიკის ხელოვნება მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში დაქვეითდა. თუმცა, ფილების სულ უფრო მზარდმა წარმოებამ განაპირობა მოზაიკური ნამუშევრების გამოყენება სააბატოებსა და სხვა მნიშვნელოვან რელიგიურ დაწესებულებებში, მაგალითად, ელის კათედრალის სამრეკლოს გაფორმება (1320 წ.);  სამრეკლოს იატაკზე დეტალებისგან შესრულებულია ადამისა და ეევას გამოსახულება, ასევე, ერთმანეთთან შერწყმული გამოსახულებები, აქვე გამოყენებულია მოზაიკის სხვა ტექნოლოგიები, მათ შორის ფსევდო მოზაიკა (მოზაიკის დეტალებს ცალკე არ ამზადებენ და კენჭებს პირდაპირ სვამენ ფონზე მოზაიკის ეფექტის მისაღებად) და ოპუს სექტილი (ერთ მთლიან ფონს გამოსახულების მისაღებად დეტალებად ყოფენ). მოზაიკამ მაღალ განვითარებას მიაღწია იტალიაში, საქართველოსა და ძველ რუსეთში. XVI საუკუნეში, იტალიაში შენობათა ინტერიერსა და ავეჯს რთავდნენ გახეხილი ფერადი ქვებით აწყობილი, ე.წ. ფლორენციული მინით.

XIX საუკუნეში, მოზაიკისადმი ინტერესი გაიზარდა, განსაკუთრებით, ბიზანტიური სტილისადმი. ამის მაგალითია  ლონდონში ვესტმინსტერის კათედრალისა და პარიზში  საკრე-კეორის ტაძრის გაფორმება. ბრიტანეთში,  ვიქტორიანულ ეპოქაში მოზიკის ხელოვნება აღორძინდა, რაც განაპირობა ქვეყანაში მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესებამ და კერძო თუ საზოგადოებრივი შენობების რიცხვის ზრდამ. ფილების მასობრივად წარმოებამ, თავის მხრივ,  გაზარდა მოთხოვნა  იატაკის დეკორატიულ გაფორმებაზე. არქიტექტურასა და დიზაინში  გოთიკური სტილის აღორძინებამ  კვლავ გამოიწვია შუასაუკუნეების თემატიკისადმი ინტერესი. მოზაიკის განვითარებაზე დიდი გავლენა იქონია ანტონიო სალვიატიმ, რომლის სახელსაც უკავშირდება ვენეციური მინის ინდუსტრიის აყვავება. მან ძველი ვენეციური ტექნოლოგიით დაიწყო მოზაიკის დამზადება ვიქტორიანული ეპოქის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად.

მოზაიკას  ასევე განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს არტ-ნუვოს მიმდინარეობაში. XX საუკუნის პირველ ნახევარში, ბარსელონაში, გუელის პარკში  ანტონიო გაუდიმ და ხოსე მარია ჟუჟოლმა მთელი ბაღი მორთეს ულამაზესი  მოზაიკით. მოზაიკის ამ ტექნიკას ტრენცადისი ეწოდება და ითვალისწინებს დეტალებით შენობის ზედაპირის მოპირკეთებას. არქიტექტორებმა ჭურჭლის ნამტვრევები და სხვა საგნების დეტალებიც გამოიყენეს დეკორაციისთვის, რაც ხელოვნებაში  გადატრიალებად ჩაითვალა.

 

თანამედროვე  მოზაიკა

imagesმოზაიკა დღესაც დიდი პოპულარობით სარგებლობს, მუხედავად იმისა, რომ ზოგი მას ხელობად უფრო მიიჩნევს, ვიდრე ხელოვნებად. მოზაიკას ხშირად ორმაგი ფუნქცია აქვს, რადგან შემოქმედების ადვილად მისაწვდომ, არაელიტურ ფორმად ითვლება და ამასთანავე, ფუფუნების სიმბოლოც არის. მიუხედავად ამისა, ეს დარგი მდიდრდება და დიდი პოპულარობით სარგებლობს. ორგანიზაციები   – თანამედროვე მოზაიკის ბრიტანული ასოციაცია და ამერიკელ მოზაიკის ხელოვანთა საზოგადოება – სულ უფრო ანვითარებენ დარგის ხელოვნებას. დღეს მოზაიკაში გამოიყენება კერამიკა, ნიჟარა,მინანქარი, სადაფი და სხვა მასალები.

მოზაიკას, თითქოს, არაფერი აკავშირებს მხატვრობასთან. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ეს დარგი  ხშირად გამოიყენებოდა ფერწერის ალტერნატივადაც. მოგვიანებით, პუანტილისტებმა (ჟორჟ პიერ სიურა (1859-1891) ფუნჯის ჩვეულებრივი მონასმი  წერტილოვნი მონასმებით შეცვალეს (point-წერტილი). პუანტილისტებმა აღმოაჩინეს, რომ ერთმანეთის გვერდით დასმული სხვადასხვა ფერის წერტილები შორიდან სხვა ფერს წარმოქმნიდა და მოზაიკის  ეფექტს ქმნიდა. ასევე აღსანიშნავია გუსტავ კლიმტის ფერწერული ტილოები და მარკ შაგალის ნამუშევრები.

 

ქართული მოზაიკა

200px-BiWvinTis_mozaika1

ბიჭვინთის მოზაიკა

1952-54 წლებში ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ბიჭვინთაში აღმოაჩინა IV საუკუნის სამნავიანი ბაზილიკა. ტაძრის იატაკი დაფარული იყო მოზაიკური მხატვრობით. მოზაიკა  შედარებით კარგად იყო დაცული საკურთხევლის აფსიდსა და სტოაში.- კარიბჭეში, ცალკეული ფრაგმენტები – ტაძრის სხვადასხვა ადგილას (ინახება საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში) .

zalisi

ძალისის მოზაიკური მხატვრობა

1971-77 წწ. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, სოფელ ძალისის მიდამოებში, დიონისეს ტაძარში აღმოჩნდა II საუკუნის იატაკის მოზაიკური მხატვრობა. მოზაიკური მხატვრობის ნიმუში შემორჩენილი იყო აგრეთვე მცხეთის მცირე ჯვრის ტაძრის საკურთხევლის აფსიდის კონქში. VII ს. პირველი ნახევრით თარიღდება წრომის ტაძრის მოზაიკა. მხატვრობის უმეტესი ნაწილი არ შემორჩენილა, შედარებით მოზრდილი 3 ფრაგმენტი კი საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში ინახება. მოზაიკის ფონუი შედგება სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ოქროს კენჭებისგან, შავი და სხვადასხვა ელფერის წითელი შეღებილი კირქვისგან; მოცისფრო და ბაცი მწვანე ადგილ. ქვისგან. XII ს.-ით თარიღდება ქართული მონუმენტური ხელოვნების მაღალმხატვრული ძეგლი გელათის მოზაიკა.

 

ლიტ.წყარო: ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. VII, -თბილისი.- 1984. – გვ.:65;

The language of art /http://www.thejoyofshards.co.uk/index.shtml

 

ავტორი: მაია სიმონიშვილი